Kinh đô Hoa Lư xưa - cố đô Ninh B́nh hôm nay là vùng đất gắn với sự nghiệp lẫy lừng của 3 vua Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Lư Thái Tổ và cũng là nơi sinh nhiều vua mà tiêu biểu trong đó nổi bật là Đinh Đế Toàn và Lư Thái Tông. Nhắc đến các đấng quân vương và anh hùng Hoa Lư c̣n phải kể đến vai tṛ của những người phụ nữ. Đó có thể là công chúa Phất Kim chịu nhiều sóng gió cuộc đời vẫn giữ ǵn tiết hạnh, là thái hậu Dương Vân Nga trong vai tṛ cầu nối 3 triều đại, là các bà tổ hát chèo Phạm Thị Trân, bà tổ nghề may Phạm Thị Sen ngày đêm truyền dạy nghề trong hoàng cung. Công chúa Lê Thị Phất Ngân cũng là một mỹ nhân nổi tiếng trong lịch sử với vai tṛ quyết định ngôi vua của Lư Thái Tổ và bà đă sinh ra Vua Lư Thái Tông để Hoa Lư trở thành quê ngoại của các vua triều Lư.
Phả hệ các triều Vua ở kinh đô Hoa Lư - nhà nước Đại Cồ ViệtNăm 999, công chúa Lê Thị được vua Lê Đại Hành gả cho điện tiền chỉ huy sứ Lư Công Uẩn. Năm 1000 bà sinh ra Lư Phật Mă (sau này là vua Lư Thái Tông). Lư Thái Tông khi sinh ra th́ bà ngoại ḿnh là Dương Vân Nga và bác ruột là hoàng tử Lê Long Thâu qua đời. Theo sử sách, năm 1009 vua Lê Long Đĩnh mất, quần thân tôn Lư Công Uẩn lên làm vua. Như vậy, với vai tṛ là pḥ mă nhà Tiền Lê, Lư Thái Tổ đă thực sự lấy được ḷng tin của quần thần và giành được ngôi báu của đằng vợ. Sự chuyển ngôi này diễn ra êm thấm. Sau này ông lại dành ngôi báu về cho cháu ngoại Lê Đại Hành là Lư Thái Tông.
Đối với Lư Thái Tông, vùng đất Hoa Lư luôn là nơi để lại nhiều dấu ấn, nghĩa t́nh sâu đậm nhất bởi cố đô cũng là cố hương có nhiều cố nhân của vị vua anh minh này. Lư Thái Tông tên húy là Lư Phật Mă, con trưởng của Lư Công Uẩn. Theo sử sách, Mẹ là công chúa Lê Thị, các thần tích cho biết rơ hơn là Lê Thị Phất Ngân, con gái vua Lê Đại Hành và thái hậu Dương Vân Nga. Hoàng hậu Lê Thị Phất Ngân sinh vua vào ngày 26 tháng 6 năm Canh Tư, 1000 thời Tiền Lê, ở chùa Duyên Ninh, kinh đô Hoa Lư. Khi vua mới sinh, ở phủ Trường Yên (tức cố đô Hoa Lư bây giờ) có con trâu của nhà dân tự nhiên thay sừng khác, người ấy cho là điềm không lành, lấy làm lo sợ. Có người thầy bói ở phố Cầu Đông giỏi chiêm nghiệm đi qua nhà ấy cười mà nói: "Đó là điềm đổi mới, can dự ǵ đến nhà anh" th́ người ấy mới hết lo.
Năm Lư Thái Tông lên 9 tuổi th́ Lư Thái Tổ được lập làm vua, năm 1010 tại kinh đô Hoa Lư nhà vua tuyên Chiếu dời đô để xây dựng kinh đô mới tại Thăng Long. Mùa thu tháng 7, đoàn thuyền dời bến Tràng An lướt trên sông Sào Khê ra sông Hoàng Long trong không khí bịn rịn, bâng khuâng của dân chúng 2 bên bờ vẫy chào đưa tiễn. Lư Thái Tông bấy giờ là người mang tâm trạng day dứt nhất bởi những kỷ niệm 10 năm tuổi thơ gắn bó với đất này và những người thân ở lại. Kho tàng ca dao Hoa Lư như c̣n nhắc đến t́nh cảm của ông và người dân cố đô trong 4 câu thơ:
“Dập d́u cánh hạc chơi vơi
Tiễn thuyền vua Lư đang dời kinh đô
Khi đi nhớ cậu cùng cô
Khi về lại nhớ cá rô Tổng Trường”Tại sao lại khi đi nhớ mẹ? Theo lư giải của dân gian th́ khi Lư Thái Tổ quyết định dời đô, công chúa Lê Thị Phất Ngân đă xin ở lại để thờ phụng phần mộ của Vua Lê Đại Hành v́ các anh của bà đều đă bị giết và bỏ trốn khỏi Hoa Lư. Cuối đời công chúa Phất Ngân tu hành tại chùa Duyên Ninh và khuyên dạy cho nhiều đôi lứa nên chùa Duyên Ninh trở thành ngôi chùa cầu duyên từ đó.
Mảnh đất cố hương Hoa Lư không chỉ có vai tṛ sinh thành và nuôi nấng Lư Thái Tông mà nó c̣n ảnh hưởng sâu đậm đến tất cả các hoạt động trong cuộc đời và sự nghiệp của vị vua này dù đă không c̣n đóng đô ở đây nữa. Trước hết phải kể đến hàng loạt các hoạt động mà vua đă noi theo tấm gương của ông ngoại ḿnh là Lê Đại Hành như cầy ruộng tịch điền, xây chùa Một Cột, chém đầu vua Chiêm, đào kênh đắp đê ở cửa Thần Phù, xây đền Đồng Cổ, dựng chùa Nhất Trụ và lập đền thờ Phạm Cự Lượng, đánh dẹp Chiêm Thành.
Cửa Đông - Cố đô Hoa LưTrong cuộc đời và sự nghiệp, vùng đất Hoa Lư là nơi được Lư Thái Tông quan tâm đặc biệt. Đại Việt sử kư toàn thư chép: “Giáp Thân, 1044, Tháng 9, ngày mồng 1, Vua đến phủ Trường Yên, thấy có rồng vàng hiện lên ở thuyền ngự” . Ngày vua đến Trường Yên, Khai Quốc Vương đầu hàng. Vua hạ lệnh rằng: "Ai cướp bóc của cải của dân th́ chém". Quân sĩ nghiêm theo, không mảy may xâm phạm. Đại quân vào thành Trường Yên, dân trong thành đem dâng biếu dê và rượu đứng đầy đường. Vua sai sứ tuyên chỉ ủy lạo, cả thành vui to.
Xét các hoạt động trong cuộc đời Vua Lư Thái Tông có thể thấy được t́nh cảm lớn lao của ông dành cho cố hương Hoa Lư. Trong số 47 di tích ở vùng bảo vệ đặc biệt, các nhà nghiên cứu thống kê được 16 di tích c̣n thần tích, thần sắc liên quan đến Lư Thái Tông, chỉ đứng sau Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành và hơn cả Lư Thái Tổ về số lượng. Qua đó có thể minh chứng được t́nh cảm đặc biệt giữa vị vua này và người dân cố đô Hoa Lư.
Trải qua những tàn phá của chiến tranh và thời gian, hiện nay quần thể khu di tích cố đô Hoa Lư đă được khoanh vùng tôn tạo xứng tầm là một di sản văn hóa thế giới tương lai, nhưng những dấu ấn về triều Lư c̣n lại là quá ít ỏi. Sắp tới Ninh B́nh chuẩn bị xây dựng đền vua Lư Thái Tổ và có kế hoạch di dời nhà bia tưởng niệm ra khỏi sân lễ hội, và trong ngôi đền mới xây này nên có tượng phối thờ Lư Thái Tông, vị vua gạch nối giữa Hoa Lư và Thăng Long và hoàng thái hậu Lê Thị Phất Ngân để thỏa ḷng yêu mến của quần chúng nhân dân đất cố đô văn hiến.
(PVTC)
