Cấu trúc không gian đô thị Đà lạt trong định hướng phát triển theo quy hoạch (mới)
Từ 01/7/2025, thực hiện mô hình đơn vị hành chính mới, cấu trúc không gian đô thị và nông thôn của Đà Lạt có sự chuyển đổi, mở rộng: từ 12 phường, 4 xã (cũ) nay chia tách thành 5 đơn vị hành chính mới cấp phường (ảnh 1), mỗi địa danh kèm theo một phó từ “Đà Lạt”, gồm: Xuân Hương – Đà Lạt, Cam Ly – Đà Lạt, Lâm Viên – Đà Lạt, Xuân Trường – Đà Lạt và Lang Biang – Đà Lạt…
Đồng thời, các địa phương trong vùng phụ cận và đô thị vệ tinh của Đà Lạt (theo đồ án QHC.704, năm 2014 và Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng cũ, thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050, năm 2023) không còn cấu trúc nguyên vẹn, sau khi sắp xếp thành các đơn vị hành chính mới. Cụ thể: Huyện Lạc Dương, chỉ còn 01 xã Lạc Dương; huyện Đức Trọng có 6 đơn vị hành chính, gồm các xã: Hiệp Thạnh, Đức Trọng, Tân Hội, Ninh Gia, Tà Hine, Tà Năng; huyện Đơn Dương có 4 đơn vị hành chính, gồm các xã: Đơn Dương, Quảng Lập, Ka Đô, D’ran. Riêng đô thị Nam Ban – huyện Lâm Hà nay là xã Nam Ban (không còn xã Nam Hà, như QHC.704)…
Cũng có nghĩa là Đồ án điều chỉnh tổng thể Đà Lạt và vùng phụ cận đến năm 2045 (mặc dù lập theo Nhiệm vụ quy hoạch tại Quyết định 257/QĐ-TTg từ năm 2023, và đã được góp ý, hoàn chỉnh) nhưng từ khi sáp nhập tỉnh đến nay, vẫn chưa được thẩm định, phê duyệt. Vì vậy, Sở Xây dựng chính thức đề nghị UBND tỉnh cho dừng việc nghiên cứu, chỉnh sửa đồ án; với lý do: Cấu trúc các đơn vị hành chính của TP Đà Lạt (nói riêng) và các địa phương trong vùng phụ cận (nói chung) “không còn thuộc hệ thống đô thị hoặc không còn liền kề khu vực đô thị Đà Lạt, nên không còn phù hợp để tiếp tục triển khai đồ án cũ theo quy định hiện hành…” (theo Baolamdong.vn ngày 20/5/2026).
Hiện nay, UBND tỉnh đã phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (tại Quyết định 2786/QĐ-UBND ngày 06/6/2026) – thay thế 3 đồ án Quy hoạch tỉnh Bình Thuận, Đắk Nông và Lâm Đồng cũ, duyệt năm 2023 – định hướng quy hoạch tổ chức không gian thành 7 vùng kinh tế – xã hội (ảnh 2); trong đó đô thị Đà Lạt – là đô thị loại II, với tính chất là du lịch quốc tế và trung tâm tri thức, đổi mới sáng tạo…
Riêng xã Đức Trọng, được UBND tỉnh phê duyệt Nhiệm vụ QHC (tại Quyết định số 2216/QĐ-UBND ngày 19/5/2026) với định hướng: Đến năm 2030, hoàn thiện các tiêu chí đạt xã nông thôn mới hiện đại; toàn bộ xã Đức Trọng – trở thành “Đô thị Đức Trọng”, đạt tiêu chí đô thị loại III (đơn vị hành chính cấp phường); là Trung tâm hành chính – chính trị (mới), kết hợp “Đô thị hành chính” của tỉnh, với tính chất nông nghiệp tích hợp, công nghệ cao và logistics liên vùng…
Từ Quyết định phê duyệt điều chỉnh quy hoạch tỉnh, xét riêng trên 2 lĩnh vực cụ thể:
(1) Về du lịch: “Phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, theo hướng chất lượng cao, bền vững, hội nhập quốc tế… Xây dựng Lâm Đồng trở thành trung tâm du lịch đặc sắc của quốc gia và khu vực. Tổ chức không gian du lịch theo cấu trúc liên kết, hình thành các cụm và hành lang du lịch liên hoàn… Riêng khu vực Đà Lạt và vùng phụ cận là Trung tâm du lịch nghỉ dưỡng, sinh thái, du lịch tâm linh, chăm sóc sức khỏe và MICE chất lượng cao…”.
(2) Về văn hóa: “Phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh, gắn với phát huy giá trị văn hóa, di sản và danh hiệu Thành phố sáng tạo âm nhạc UNESCO (của Đà Lạt); ưu tiên phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật, không gian sáng tạo và du lịch chất lượng cao; phấn đấu hình thành các thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hoá trong các lĩnh vực: nghệ thuật biểu diễn, lễ hội, du lịch văn hóa…”.
Đặc biệt, cùng thời điểm phê duyệt Quy hoạch tỉnh, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định Điều chỉnh Quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và nông thôn thời kỳ 2021 -2030, tầm nhìn đến năm 2050 (số 836/QĐ-BXD ngày 01/6/2026 của Bộ Xây dựng); trong đó quy định: “ĐÀ LẠT là trung tâm vùng Duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên, Trung tâm tỉnh, có chức năng tổng hợp; Phan Thiết và Gia Nghĩa là cực tăng trưởng của tỉnh, đô thị động lực cấp tiểu vùng của vùng…”.
Như vậy, đối với khu vực Đà Lạt, sẽ lập QHC 5 phường liền kề theo định hướng của Quy hoạch tỉnh và định hướng phát triển đô thị Đà Lạt trở thành “Trung tâm cấp vùng Duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên…”.
Nhu cầu định danh và định vị tên gọi ” Đà Lạt”
Bằng phương pháp thống kê, dựa trên số liệu và phân tích về diện tích tự nhiên, quy mô dân số và phân loại đất của hệ thống đô thị và nông thôn (trước và sau sáp nhập), tôi nhận định sau:
(1) Văn bản phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tỉnh (mới) đã nhắc đến cụm từ “Đà Lạt và vùng phụ cận/đô thị Đà Lạt” và danh hiệu Đà Lạt là “Thành phố sáng tạo âm nhạc toàn cầu của UNESCO” như một định hướng rõ nét, có định danh và định vị về tên gọi “Đà Lạt” – dù không còn là “Thành phố/Tỉnh lỵ”.
(2) Phần diện tích tự nhiên của 5 xã – tức nông thôn (trước sáp nhập) chiếm tỷ lệ 61,04% diện tích tự nhiên (gộp chung 5 phường) – chưa kể phần đất nông nghiệp của 4 phường cũ và thị trấn Lạc Dương trước sáp nhập. Như vậy, với một cấu trúc “đô thị liên phường” nhưng diện tích đất đô thị (dưới 50%), theo tôi, chưa đủ mạnh để gọi là “cực động lực phát triển”, tạo lực hút và thúc đẩy quá trình “đô thị hóa nông thôn” cho khu vực ngoại thị của vùng đất QHC.
(3) Việc chia tách và tên gọi 5 đơn vị hành chính mới (của TP Đà Lạt cũ + một phần huyện Lạc Dương vào phường 7), mặc dù có cụm từ “Đà Lạt” đi kèm, nhưng từng đơn vị hành chính không thể đại diện cho cấu trúc của 1 đô thị cũ – đó chỉ là một sự gợi nhớ, liên tưởng về một ký ức đô thị Đà Lạt (chưa xa, khó quên). Do vậy, cần thống nhất tên gọi “vùng đô thị Đà Lạt” để định danh và định vị trong các đồ án QHC, bao gồm: “Khu vực Đà Lạt” (phạm vi 5 phường liền kề) và “vùng phụ cận” (cho các đô thị vệ tinh) – gồm các xã: Lạc Dương, Nam Ban, D’ran và Đức Trọng/phường Đức Trọng). “Khu vực Đà Lạt và vùng phụ cận” (theo Quy hoạch tỉnh tại QĐ.2786) phải được xem là một thực thể đô thị và nông thôn có cấu trúc hoàn chỉnh, trong đồ án QHĐT cấp vùng quốc gia/ hoặc vùng tỉnh, càng không phải là “bản ghép hình” của QHC từ các đơn vị hành chính liền kề (dù quy hoạch riêng lẻ hay gộp chung theo mô hình “cụm xã/liên phường”).
(4) Việc lập QHC các đơn vị hành chính có liên quan đến quá trình phát triển “vùng đô thị Đà Lạt” sẽ gặp những khó khăn, thách thức như các đô thị tỉnh lỵ khác trong cả nước (về lý thuyết quy hoạch, phương pháp tư duy và bài học kinh nghiệm…). Do vậy, rất cần mô hình quản trị (Ban chỉ đạo/Ban điều hành quy hoạch cấp vùng) của tỉnh, với Hội đồng tham vấn là những chuyên gia giàu kinh nghiệm và những chuyên viên giúp việc hội đủ năng lực chuyên môn/chuyên ngành, để có thể xử lý những vấn đề bất cập, phát sinh trong quá trình thực hiện “trước và sau quy hoạch”; nhằm tránh làm đứt gãy cấu trúc “gốc”, hoặc thay đổi bản chất và xa rời nguyên tắc “liên kết vùng” của đồ án QHĐT Đà Lạt…
Thay lời kết
Sau hơn 01 năm thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, hầu hết cấu trúc hệ thống đô thị và nông thôn của các địa phương đã không còn nguyên vẹn như trước khi chuyển sang mô hình đơn vị hành chính mới (sau sáp nhập). Hiện nay, trong đời sống, sinh hoạt của người dân, du khách và cả trong một số chủ trương, chính sách của tỉnh vẫn xuất hiện cụm từ “Đà Lạt” như một sự liên tưởng, tiếp nối ký ức đô thị và hành trình kiến tạo đô thị Đà Lạt – sau 133 năm hình thành và phát triển (21/6/1893 – 2026).
Đến nay, từ văn bản quyết định phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng (mới) thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (của UBND tỉnh) và Điều chỉnh Quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị và nông thôn thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (của Bộ Xây dựng), càng giúp việc định danh và định vị tên gọi “Đà Lạt” cho một đô thị trung tâm của tỉnh – đô thị cấp vùng Duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên sẽ trở nên hiện thực trong một tương lai không xa. Đó không còn là ước mơ, mà có cả niềm tin và sự kỳ vọng của nhân dân về một đô thị Đà Lạt: Du lịch – Di sản luôn phát triển, bền vững.
ThS.KTS Trần Đức Lộc – Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị tỉnh Lâm Đồng
