Cơ sở quan trọng để tổ chức không gian phát triển
Trong quá trình lập quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và các quy hoạch chuyên ngành, các thuật ngữ “cực động lực”, “cực tăng trưởng” và “cực phát triển” ngày càng được sử dụng phổ biến nhằm xác định những khu vực có vai trò dẫn dắt sự phát triển của lãnh thổ. Tuy nhiên, trên thực tế, ba khái niệm này thường bị sử dụng lẫn lộn hoặc thay thế cho nhau, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong nhận thức, khó khăn trong xác định mục tiêu phát triển, phân bổ nguồn lực đầu tư và đánh giá hiệu quả của quy hoạch. Việc phân biệt rõ ba khái niệm này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn là cơ sở quan trọng để tổ chức không gian phát triển một cách khoa học, hiệu quả và bền vững.
Về bản chất, cực động lực, cực tăng trưởng và cực phát triển phản ánh ba cấp độ khác nhau trong tiến trình phát triển không gian. Chúng không tách rời nhau mà tạo thành một chuỗi phát triển liên tục từ giai đoạn khởi tạo động lực, thúc đẩy tăng trưởng đến hình thành các trung tâm phát triển toàn diện.
Cực động lực là khu vực được lựa chọn để tập trung nguồn lực nhằm tạo ra lực kéo và lực đẩy cho toàn bộ hệ thống phát triển. là những nơi có vị trí chiến lược, khả năng kết nối cao, tiềm năng thu hút đầu tư lớn và có khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh tới các khu vực xung quanh.
Cực động lực không nhất thiết phải là nơi phát triển nhất ở thời điểm hiện tại mà quan trọng hơn là nơi có khả năng tạo ra động lực phát triển trong tương lai. Trong thực tiễn quy hoạch, cực động lực thường gắn với các công trình và hạ tầng chiến lược như cảng biển, sân bay quốc tế, ga đường sắt, trung tâm logistics, khu công nghệ cao, khu thương mại tự do, trung tâm dữ liệu hoặc các đầu mối giao thông quan trọng. Mục tiêu của cực động lực là kích hoạt các dòng chảy về vốn, lao động, công nghệ, dữ liệu và hàng hóa để tạo nền tảng cho quá trình phát triển lâu dài.
Khi các nguồn lực bắt đầu hội tụ, các hoạt động kinh tế phát triển mạnh, doanh nghiệp và dân cư tập trung ngày càng nhiều, khu vực đó dần trở thành cực tăng trưởng. Đây là nơi tạo ra tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, năng suất lao động lớn và giá trị gia tăng đáng kể cho địa phương hoặc vùng lãnh thổ.
Khái niệm cực tăng trưởng được phát triển từ lý thuyết của François Perroux, theo đó tăng trưởng kinh tế không diễn ra đồng đều mà thường tập trung tại một số điểm hoặc trung tâm có lợi thế vượt trội. Từ những trung tâm này, các hoạt động kinh tế sẽ lan tỏa ra các khu vực xung quanh thông qua các mối liên kết về sản xuất, thương mại, dịch vụ, đầu tư và lao động. Bản chất của cực tăng trưởng là hiện tượng kinh tế.
Nếu cực động lực trả lời câu hỏi “đầu tư vào đâu để tạo động lực phát triển” thì cực tăng trưởng trả lời câu hỏi “khu vực nào đang tạo ra nhiều tăng trưởng kinh tế nhất”. Các cực tăng trưởng thường là các khu công nghiệp, khu kinh tế, trung tâm thương mại, trung tâm tài chính, khu công nghệ cao hoặc các đô thị có sức hút đầu tư mạnh. Các tiêu chí đánh giá cực tăng trưởng chủ yếu dựa trên quy mô GRDP, tốc độ tăng trưởng kinh tế, giá trị sản xuất công nghiệp, vốn đầu tư, số lượng doanh nghiệp, việc làm và đóng góp ngân sách.
Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế chưa đồng nghĩa với phát triển. Một khu vực có thể đạt tốc độ tăng trưởng rất cao nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề như ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng, chất lượng sống thấp hoặc mất cân bằng xã hội. Chính vì vậy, cấp độ cao hơn của quá trình phát triển là cực phát triển.
Cực phát triển là trung tâm có khả năng dẫn dắt sự phát triển toàn diện và bền vững của một vùng lãnh thổ. Đây là nơi không chỉ có nền kinh tế mạnh mà còn có hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng sống phát triển ở trình độ cao.
Nếu cực động lực tạo ra lực phát triển, cực tăng trưởng tạo ra tăng trưởng kinh tế thì cực phát triển tạo ra sự phát triển toàn diện về kinh tế, xã hội, môi trường và con người. Một cực phát triển thường hội tụ đầy đủ các điều kiện để hình thành hệ sinh thái phát triển hoàn chỉnh. Đó là nơi có môi trường sống hấp dẫn, hạ tầng đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới sáng tạo mạnh và khả năng cạnh tranh quốc tế.
Các chỉ tiêu đánh giá cực phát triển không chỉ bao gồm các chỉ tiêu kinh tế mà còn bao gồm chất lượng môi trường, chất lượng dịch vụ công, chỉ số phát triển con người, mức độ hài lòng của người dân, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tiếp cận các cực trong quy hoạch không gian theo tư duy mới
Nhìn dưới góc độ quy hoạch không gian, cực động lực, cực tăng trưởng và cực phát triển là ba mắt xích liên tiếp trong một chuỗi tiến hóa phát triển. Quá trình này thường bắt đầu bằng việc lựa chọn một số khu vực có vị trí chiến lược để tập trung đầu tư hạ tầng và cơ chế chính sách đặc thù. Những khu vực này trở thành cực động lực. Khi các hoạt động kinh tế phát triển mạnh và tạo ra giá trị gia tăng lớn, chúng trở thành cực tăng trưởng.
Sau quá trình tích lũy lâu dài về kinh tế, xã hội, văn hóa, khoa học công nghệ và môi trường, các cực tăng trưởng tiếp tục chuyển hóa thành cực phát triển. Có thể mô tả quá trình này theo chuỗi logic: Đầu tư chiến lược → Cực động lực → Thu hút nguồn lực → Cực tăng trưởng → Hoàn thiện hệ sinh thái phát triển → Cực phát triển. Tuy nhiên, sự chuyển hóa này không diễn ra một cách tự động. Không phải mọi cực động lực đều trở thành cực tăng trưởng và cũng không phải mọi cực tăng trưởng đều trở thành cực phát triển.
Nhiều khu vực được đầu tư rất lớn nhưng không tạo ra sức hút đủ mạnh đối với doanh nghiệp và người dân nên không hình thành được cực tăng trưởng thực sự. Ngược lại, nhiều khu vực đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhưng không giải quyết được các vấn đề xã hội và môi trường nên không thể trở thành cực phát triển bền vững.
Trong thực tiễn quy hoạch hiện nay, một trong những hạn chế phổ biến là việc sử dụng lẫn lộn các khái niệm này. Nhiều địa phương xác định quá nhiều cực động lực cùng một lúc, dẫn đến phân tán nguồn lực và không tạo được các trung tâm đủ mạnh để dẫn dắt phát triển. Một số nơi lại quá chú trọng các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế mà xem nhẹ chất lượng phát triển, khiến cho các cực tăng trưởng không thể chuyển hóa thành các cực phát triển thực sự.
Bên cạnh đó, việc xác định các cực đôi khi còn dựa nhiều vào địa giới hành chính thay vì dựa trên các dòng chảy kinh tế, giao thông, logistics, công nghệ và dữ liệu đang ngày càng đóng vai trò quyết định trong nền kinh tế hiện đại.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và biến đổi khí hậu, việc xác định các cực trong quy hoạch không gian cần được tiếp cận theo tư duy mới.
Các cực không còn là những điểm phát triển đơn lẻ mà phải được xem như những nút quan trọng trong mạng lưới phát triển đa trung tâm, đa tầng, đa chức năng. Chúng cần được liên kết với nhau thông qua các hành lang kinh tế, hành lang giao thông, hành lang dữ liệu và hành lang sinh thái để hình thành một hệ thống phát triển thống nhất và hiệu quả.
Việc lựa chọn các cực cần dựa trên lợi thế cạnh tranh, khả năng kết nối, tiềm năng đổi mới sáng tạo, khả năng lan tỏa và khả năng thích ứng trong dài hạn. Đồng thời, cần tránh tư duy mỗi địa phương, mỗi khu vực đều phải có một cực động lực riêng. Một quy hoạch tốt không phải là quy hoạch có nhiều cực nhất mà là quy hoạch xác định đúng cực, đầu tư đúng trọng tâm và tạo được hiệu ứng lan tỏa lớn nhất.
Trong tương lai, các cực phát triển sẽ không chỉ được đánh giá bằng quy mô kinh tế hay dân số mà còn bằng khả năng tạo ra tri thức, công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo, chất lượng sống và khả năng chống chịu trước các biến động toàn cầu. Đây cũng là xu hướng mà các nền quy hoạch tiên tiến trên thế giới đang theo đuổi.
Tóm lại, cực động lực là nơi tạo lực, cực tăng trưởng là nơi tạo tăng trưởng và cực phát triển là nơi tạo ra sự phát triển toàn diện. Ba khái niệm này phản ánh ba cấp độ khác nhau trong quá trình phát triển lãnh thổ nhưng có mối quan hệ hữu cơ và kế thừa lẫn nhau. Hiểu đúng và vận dụng đúng các khái niệm này sẽ giúp nâng cao chất lượng quy hoạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư và hình thành các trung tâm phát triển đủ mạnh để dẫn dắt sự phát triển bền vững của quốc gia, vùng, tỉnh và đô thị trong tương lai.
ThS Lê Tùng Lâm – Trưởng Ban Đô thị HĐND TP Đà Nẵng
