Những đợt nắng nóng cực đoan đang bao trùm nhiều khu vực ở châu Âu và Bắc Mỹ đã làm dấy lên cuộc tranh luận về khả năng thích ứng của các thành phố ôn đới trước biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, tỷ phú Elon Musk gần đây đã ca ngợi cố Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu là một “thiên tài” vì sớm nhận ra vai trò của điều hòa không khí đối với sự phát triển của quốc đảo này.
Theo Elon Musk, tầm nhìn của ông Lý đã góp phần tạo nên một Singapore hiện đại. Thực tế, ngay từ nhiều thập niên trước, nhà lãnh đạo Singapore từng khẳng định điều hòa không khí là một trong những phát minh có ý nghĩa nhất đối với quốc gia nhiệt đới này. Nhờ khả năng làm mát, các văn phòng có thể hoạt động hiệu quả, đội ngũ công chức duy trì năng suất làm việc và nền hành chính hiện đại có điều kiện phát triển.
Tuy nhiên, theo Giáo sư Winston Chow, chuyên gia khí hậu đô thị của Đại học Quản lý Singapore (SMU) và đồng Chủ tịch một nhóm công tác của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), nếu chỉ nhìn vào thành công của Singapore để kết luận rằng châu Âu nên lắp điều hòa ở mọi nơi thì đó là cách tiếp cận quá đơn giản.
| Tại nhiều quốc gia như Pháp, Đức hay Anh, điều hòa không khí từ lâu vẫn là chủ đề gây tranh cãi. Các quy chuẩn xây dựng vốn ưu tiên tiết kiệm năng lượng cùng những lo ngại về phát thải carbon khiến việc phổ cập điều hòa chưa bao giờ được xem là giải pháp tối ưu. |
Nắng nóng trở thành thách thức cấu trúc với châu Âu
Theo báo cáo đánh giá mới nhất của IPCC, các hiện tượng nắng nóng cực đoan sẽ xuất hiện thường xuyên hơn và dữ dội hơn khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng. Nếu nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm 2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, cường độ các đợt nắng nóng cực đoan sẽ ít nhất cao gấp đôi so với kịch bản tăng 1,5°C. Nếu mức tăng lên tới 3°C, cường độ của các hiện tượng này có thể tăng gấp bốn lần.
Điều đó đặt ra câu hỏi lớn đối với các thành phố ôn đới: liệu hệ thống hạ tầng, công trình xây dựng và các thiết chế xã hội có đủ khả năng thích ứng trước khi nắng nóng trở thành một cuộc khủng hoảng y tế công cộng diễn ra thường xuyên?
Trong nhiều thập kỷ, phần lớn nhà ở, trường học, bệnh viện và hạ tầng giao thông tại châu Âu được thiết kế với mục tiêu chống rét chứ không phải chống nóng. Các lớp cách nhiệt giúp giữ ấm vào mùa đông nhưng đồng thời cũng giữ nhiệt trong mùa hè. Trong khi đó, đá, bê tông và nhựa đường hấp thụ nhiệt suốt cả ngày rồi tiếp tục tỏa nhiệt vào ban đêm, khiến hiệu ứng đảo nhiệt đô thị ngày càng nghiêm trọng.
Nhiều hệ thống hạ tầng vốn được thiết kế cho khí hậu ôn hòa cũng bắt đầu bộc lộ giới hạn. Đường sắt có thể bị cong vênh, mặt đường xuống cấp, lưới điện chịu áp lực lớn, còn các bệnh viện, viện dưỡng lão hay trung tâm chăm sóc sức khỏe đối mặt với nguy cơ quá tải khi nhiệt độ vượt ngoài ngưỡng thiết kế.
Trong bối cảnh đó, điều hòa không khí rõ ràng trở thành một phần quan trọng trong chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu. Nó giúp giảm số ca tử vong do nắng nóng, duy trì hoạt động của hệ thống y tế và bảo đảm trường học, nơi làm việc cũng như nhà ở vẫn có thể vận hành bình thường…
Tuy nhiên, theo IPCC, việc mở rộng sử dụng điều hòa cũng đặt ra bài toán về công bằng xã hội bởi không phải mọi người đều có khả năng tiếp cận các giải pháp làm mát.
Thực tế, những hộ gia đình có thu nhập cao có thể dễ dàng đầu tư điều hòa và các thiết bị bảo vệ sức khỏe, trong khi người nghèo phải sống trong những căn nhà nóng hơn, đối mặt với nguy cơ bệnh tật cao hơn và có ít lựa chọn hơn. Khoảng cách về khả năng tiếp cận các giải pháp làm mát vì thế có nguy cơ trở thành một dạng bất bình đẳng mới trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Bài học lớn nhất từ Singapore là cách tiếp cận tổng thể
Theo Giáo sư Winston Chow, giá trị lớn nhất mà Singapore mang lại không nằm ở việc sử dụng nhiều điều hòa hơn. Ngay tại Singapore, không ít người dân vẫn phàn nàn về tình trạng các trung tâm thương mại hay văn phòng làm việc để nhiệt độ quá thấp. Nhiều người luôn phải mang theo áo khoác hoặc áo len mỗi khi đến nơi làm việc vì điều hòa được cài đặt ở mức quá lạnh.
Bài học thực sự của Singapore là xem quản lý nắng nóng như một hệ thống tổng thể, thay vì chỉ coi điều hòa là lời giải duy nhất. Chiến lược Quốc gia về Khả năng chống chịu với nắng nóng của Singapore kết hợp các dự báo khí hậu với quy hoạch phát triển đô thị dài hạn.
- Giáo sư Winston Chow – chuyên gia khí hậu đô thị của Đại học Quản lý Singapore (SMU)
Dù không thể tự mình làm chậm quá trình nóng lên toàn cầu, Singapore vẫn có thể giảm thiểu rủi ro nhiệt thông qua quy hoạch, đầu tư hạ tầng, thiết kế đô thị và các chính sách y tế cộng đồng. Quốc đảo này đã phát triển nhiều khu đô thị ưu tiên thông gió tự nhiên, mở rộng diện tích cây xanh và mặt nước, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt trên bề mặt công trình, đồng thời triển khai các hệ thống điều hòa trung tâm theo khu vực nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.
Song song với đó là hệ thống cảnh báo nắng nóng, các chương trình tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và những chính sách hỗ trợ dành cho người lao động ngoài trời, người cao tuổi cũng như các hộ thu nhập thấp.
Cách tiếp cận này cũng được củng cố bởi các nghiên cứu của sáng kiến Cooling Singapore Initiative với sự tham gia của SMU, Đại học Quốc gia Singapore (NUS), Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), ETH Zurich cùng nhiều tổ chức nghiên cứu khác.
Trong nghiên cứu mới công bố, nhóm tác giả cho rằng các thành phố nóng ẩm cần xây dựng những chiến lược “thông minh với nhiệt”, kết hợp đồng thời việc giảm mức độ nguy hiểm của nắng nóng, giảm mức độ phơi nhiễm và giảm tính dễ bị tổn thương của cộng đồng, thay vì chỉ tập trung vào một giải pháp đơn lẻ.
Tuy nhiên, nếu kết hợp đánh giá rủi ro nhiệt tại địa phương, xây dựng kế hoạch ứng phó nắng nóng, áp dụng các giải pháp làm mát thụ động, sử dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng và phát triển nguồn điện sạch, lượng phát thải liên quan đến làm mát có thể giảm khoảng 64% vào năm 2050. Trong trường hợp ngành điện được khử carbon nhanh chóng, mức cắt giảm có thể lên tới 97%.
| Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, nhu cầu làm mát toàn cầu có thể tăng hơn gấp ba lần vào năm 2050, kéo theo lượng phát thải từ hoạt động làm mát lên tới khoảng 7,2 tỷ tấn CO₂ tương đương mỗi năm. |
Điều hòa là cần thiết, nhưng không thể là giải pháp duy nhất
Từ kinh nghiệm của Singapore, Giáo sư Winston Chow cho rằng các thành phố châu Âu trước hết cần xây dựng các kế hoạch ứng phó với nắng nóng có sự tham gia của cộng đồng, bao gồm người dân, trường học, doanh nghiệp, cơ sở chăm sóc sức khỏe và chính quyền địa phương để xác định đúng những khu vực dễ bị tổn thương nhất.
Tiếp theo, điều hòa không khí cần được ưu tiên lắp đặt tại những địa điểm có rủi ro cao như bệnh viện, viện dưỡng lão, trường học, nhà ở xã hội, phương tiện giao thông công cộng và các trung tâm tránh nóng, nơi cần duy trì các tiêu chuẩn nhiệt độ an toàn.
Các quốc gia cũng nên đẩy mạnh cải tạo các công trình hiện hữu trước khi nhu cầu sử dụng điều hòa tăng quá nhanh và tạo thêm áp lực cho lưới điện. Những giải pháp như mái che bên ngoài, cửa chớp, mái và tường phản xạ nhiệt, quạt trần, thông gió tự nhiên hay làm mát vào ban đêm đều có thể giúp giảm đáng kể nhiệt độ trong nhà cũng như lượng điện tiêu thụ.
Bên cạnh đó, các thành phố cần đầu tư nhiều hơn cho cây xanh, mái che, trạm xe buýt có bóng mát, vòi nước uống công cộng, vật liệu lát đường có khả năng giảm hấp thụ nhiệt và các không gian công cộng an toàn trong điều kiện nắng nóng.
Chuyên gia này phân tích: “nếu điều hòa được vận hành bằng nguồn điện phát thải cao hoặc sử dụng môi chất lạnh dễ rò rỉ, giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu này lại vô tình làm gia tăng phát thải khí nhà kính”.
Việc quản lý hệ thống làm mát cũng cần được đặt trong tổng thể chính sách năng lượng. Điều đó bao gồm phát triển các thiết bị hiệu suất cao, sử dụng môi chất lạnh có tác động thấp đến khí hậu, mở rộng các hệ thống điều hòa trung tâm, quản lý nhu cầu tiêu thụ điện và đẩy nhanh chuyển dịch sang nguồn điện sạch.
- Giáo sư Winston Chow – Chuyên gia khí hậu đô thị của Đại học Quản lý Singapore (SMU)
Giáo sư Winston Chow cũng thừa nhận châu Âu không phải Singapore. Khí hậu tại đây chỉ xuất hiện các đợt nắng nóng theo mùa, thay vì nóng ẩm quanh năm như quốc đảo Đông Nam Á. Vì vậy, việc tránh phụ thuộc vào điều hòa như các nước nhiệt đới là hoàn toàn hợp lý.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng “không thường xuyên” không còn đồng nghĩa với “hiếm gặp”. Dưới tác động đồng thời của biến đổi khí hậu và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, các đợt nắng nóng đang dần trở thành một đặc điểm mang tính cấu trúc của nhiều thành phố châu Âu.
Theo đó, thay vì chạy theo mô hình tiêu thụ điều hòa quá mức của các nước nhiệt đới, chẳng hạn cài đặt nhiệt độ dưới 23°C khiến mọi người phải mặc áo khoác trong nhà, các thành phố ôn đới nên xem làm mát là một phần của quy hoạch đô thị thông minh và chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Điều hòa sẽ vẫn cần thiết ở nhiều nơi, đặc biệt đối với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương, nhưng chỉ nên là một mắt xích trong chiến lược thích ứng toàn diện nhằm giúp các thành phố an toàn hơn trước nắng nóng mà không tạo ra sự phụ thuộc lãng phí vào năng lượng.
Trọng Hoàng
