Gỡ nút thắt mặt bằng, vốn và cơ chế thực hiện hợp đồng
HĐND TP Hà Nội vừa thông qua Nghị quyết số 101 ngày 4/11/2026 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng các tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn. Nghị quyết tập trung tháo gỡ những vướng mắc về giải phóng mặt bằng, huy động và quản lý vốn, tổ chức thực hiện hợp đồng, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số, tạo cơ sở để thành phố triển khai đồng thời 5 dự án quy mô lớn, với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030.
Trao đổi về nội dung này, ông Nguyễn Bá Sơn, Phó Trưởng Ban MRB cho biết, MRB được giao làm chủ đầu tư 5 tuyến đường sắt đô thị gồm các tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14 theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay (Turnkey). Tổng chiều dài dự kiến khoảng 253,5km với 163 nhà ga.
Đây là chương trình đầu tư công có quy mô đặc biệt lớn, yêu cầu kỹ thuật và công nghệ phức tạp, trong khi Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm, chưa làm chủ hoàn toàn một số lĩnh vực. Đặc biệt, việc lần đầu áp dụng hợp đồng Turnkey trong các dự án đầu tư công ngành đường sắt đặt ra nhiều thách thức trong công tác tổ chức và quản lý.
Theo danh mục kèm Nghị quyết 101/2026/NQ-HĐND, 5 tuyến đường sắt đô thị được triển khai gồm: Tuyến số 1: Thượng Phúc – Khu công nghiệp đường sắt – Ngọc Hồi – Ga Hà Nội – Yên Viên – Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – Sân bay Nội Bài; tuyến số 2: Sân bay Nội Bài – Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo – Thượng Đình – Sân vận động Hùng Vương; tuyến số 8: Hòa Lạc – Sơn Đồng – Mai Dịch – Vành đai 3 – Lĩnh Nam – Thuận An; tuyến số 10: Võ Chí Công – Vành đai 2,5 – Vĩnh Tuy – Đông Anh; tuyến số 14: Cầu Thăng Long – Hồng Hà – Gia Lâm.
Cả 5 tuyến đều đặt mục tiêu hoàn thành vào năm 2030. Tên dự án, hướng tuyến và vị trí công trình cụ thể sẽ được xác định trong hồ sơ phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến tỷ lệ 1/500 được UBND TP Hà Nội phê duyệt.
Theo ông Nguyễn Bá Sơn, một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết 101 là đơn giản hóa thủ tục giải phóng mặt bằng và di dời hạ tầng kỹ thuật, tạo điều kiện đẩy nhanh quá trình chuẩn bị và triển khai dự án.
Cụ thể, theo Điều 8, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất và di chuyển hạ tầng kỹ thuật được thực hiện trực tiếp trên cơ sở nhiệm vụ dự án và quy hoạch tỷ lệ 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng, không phải lập, phê duyệt dự án đầu tư thành phần giải phóng mặt bằng.
Cơ chế này cho phép thực hiện giải phóng mặt bằng theo hình thức cuốn chiếu, quy hoạch được phê duyệt đến đâu thì tổ chức triển khai đến đó. Đồng thời, UBND cấp xã, phường được phân cấp chủ động thực hiện và chịu trách nhiệm về tiến độ bàn giao mặt bằng.
Việc rút gọn thủ tục được kỳ vọng giúp giảm thời gian chuẩn bị đầu tư, khắc phục tình trạng phải chờ hoàn thành toàn bộ thủ tục mới có thể triển khai từng phần công việc. Qua đó, các nhà thầu có điều kiện sớm tiếp cận mặt bằng, tổ chức thi công.
Một nội dung quan trọng khác là xác lập rõ hơn quyền hạn, trách nhiệm giữa chủ đầu tư và nhà thầu chiến lược trong mô hình hợp đồng Turnkey.
Theo cơ chế này, nhà thầu chiến lược được chủ động khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED), lựa chọn công nghệ và tổ chức thi công; đồng thời chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, an toàn hệ thống và các rủi ro thuộc phạm vi hợp đồng.
Với mô hình hợp đồng đã ký với Liên danh Vinhomes – SGC, nhà thầu chịu trách nhiệm xuyên suốt từ khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật tổng thể, thi công xây dựng, lắp đặt thiết bị, chạy thử đến nghiệm thu, bàn giao đưa vào vận hành thương mại.
Hợp đồng Turnkey áp dụng mẫu hợp đồng FIDIC, trong đó phân định rõ quyền, nghĩa vụ và cơ chế kiểm soát giữa chủ đầu tư với nhà thầu chiến lược.
Trong khi đó, MRB tập trung vào vai trò kiểm tra, giám sát, đánh giá việc tuân thủ và kiểm soát an toàn hệ thống; đồng thời hỗ trợ, tháo gỡ vướng mắc cho nhà thầu. Chủ đầu tư vẫn có quyền cảnh báo và từ chối nghiệm thu nếu nhà thầu không khắc phục những sai sót đã được phát hiện.
Về kiểm soát chi phí, ông Sơn cho biết, mức giá hợp đồng bình quân đối với các đoạn tuyến đi ngầm không vượt quá 120 triệu USD/km, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng, dự phòng ngoài gói thầu, giải phóng mặt bằng, công năng lưỡng dụng và các chi phí thuộc trách nhiệm chủ đầu tư. Giá hợp đồng cũng không được vượt sơ bộ nhu cầu vốn đầu tư đã được phê duyệt tại nhiệm vụ thực hiện dự án.
Việc điều chỉnh giá được căn cứ vào kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước đối với các khoản mục chi phí chìa khóa trao tay trong tổng mức đầu tư tại Báo cáo nghiên cứu khả thi. Trường hợp giá trị kiểm toán bằng hoặc cao hơn giá đã ký thì giữ nguyên; nếu thấp hơn, giá hợp đồng sẽ được điều chỉnh giảm theo giá trị được xác định.
Về nguồn lực tài chính, Nghị quyết cho phép UBND thành phố chủ động quyết định, điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn và phương án huy động, bố trí vốn phù hợp với tính chất, tiến độ dự án và khả năng cân đối nguồn lực.
Đáng chú ý, nhà thầu chiến lược phải mở tài khoản thanh toán tiền tạm ứng, thanh toán hợp đồng tại ngân hàng thương mại có trụ sở ở Hà Nội. Chủ đầu tư được nhận báo cáo số dư và sao kê giao dịch định kỳ 2 tuần/lần để kiểm soát dòng tiền, bảo đảm nguồn vốn được sử dụng đúng mục đích.
Làm chủ công nghệ, số hóa toàn diện và tăng tốc phối hợp triển khai
Bên cạnh cơ chế đầu tư và quản lý hợp đồng, làm chủ công nghệ, bảo đảm khả năng kết nối đồng bộ giữa các tuyến đường sắt đô thị cũng được MRB xác định là yêu cầu quan trọng.
Theo ông Nguyễn Bá Sơn, các tuyến đường sắt đô thị phải kết nối thành một mạng lưới thống nhất, đồng thời bảo đảm khả năng tự chủ công nghệ. Vì vậy, nhà thầu chiến lược khi lựa chọn đơn vị cung cấp công nghệ phải đáp ứng yêu cầu chuyển giao thực chất, hướng tới mục tiêu làm chủ công nghệ, bảo đảm tính tự chủ và khả năng nâng cấp trong tương lai.
Để tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất, hợp đồng giữa nhà thầu chiến lược với các nhà thầu phụ, nhà cung cấp công nghệ phải quy định rõ quyền quản lý, sử dụng, khai thác và nghĩa vụ bàn giao dữ liệu, tài liệu kỹ thuật, giao diện kết nối, cấu hình hệ thống cùng các thành phần cần thiết phục vụ vận hành, bảo trì, sửa chữa và nâng cấp.
Không chỉ dừng ở chuyển giao công nghệ, Nghị quyết 101 còn đặt ra yêu cầu số hóa toàn bộ vòng đời dự án, từ khảo sát, thiết kế, đầu tư xây dựng đến nghiệm thu, quản lý tài sản, vận hành, bảo trì và sửa chữa.
Theo đó, các dự án được định hướng áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống thông tin địa lý (GIS), bản sao số (Digital Twin), đồng thời khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và phân tích dữ liệu.
Nhà thầu chiến lược có trách nhiệm bảo đảm khả năng kết nối, liên thông, tích hợp và chuyển giao dữ liệu, phần mềm, hệ thống công nghệ thông tin, công nghệ vận hành. Hồ sơ, dữ liệu và mô hình số hình thành trong quá trình thực hiện dự án phải được quản lý, lưu trữ, khai thác, chia sẻ an toàn, bảo đảm quyền chủ động của thành phố trong quản lý, vận hành, bảo trì và nâng cấp hệ thống sau khi công trình hoàn thành.
Để các cơ chế, chính sách sớm đi vào thực tiễn, ông Sơn kiến nghị UBND TP Hà Nội sớm ban hành quy định cụ thể về giải phóng mặt bằng, di dời hạ tầng kỹ thuật, kiểm soát thanh toán, chuyển đổi số, quản lý dữ liệu, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân sự vận hành, bảo trì.
Cùng với đó, thành phố cần có cơ chế kiện toàn tổ chức bộ máy, thu hút và đãi ngộ chuyên gia chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu chuyên môn và khối lượng công việc lớn khi triển khai đồng thời 5 dự án.
Các sở, ban, ngành và chính quyền địa phương có tuyến đường sắt đi qua cần tăng cường phối hợp, ưu tiên cơ chế liên ngành theo hướng “luồng xanh”, rút ngắn thời gian thẩm định, phê duyệt hồ sơ quy hoạch, thiết kế và phương án tổ chức giao thông nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Đặc biệt, công tác giải phóng mặt bằng, di dời công trình hạ tầng kỹ thuật ngầm, nổi cần được đẩy nhanh để bàn giao mặt bằng đúng tiến độ.
Đối với nhà thầu chiến lược, yêu cầu đặt ra là huy động tối đa nguồn lực tài chính, thiết bị thi công hiện đại và nhân lực; đồng thời có sự tham gia trực tiếp của các tổ chức tư vấn, chuyên gia quốc tế giàu kinh nghiệm trong triển khai các dự án đường sắt đô thị quy mô lớn.
Ông Nguyễn Bá Sơn khẳng định, MRB xác định trách nhiệm của chủ đầu tư là đổi mới phương thức quản trị, nâng cao năng lực điều hành, kiểm soát và phối hợp đồng bộ giữa các bên. Cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, sự phối hợp của các cấp, ngành và trách nhiệm của nhà thầu sẽ là những yếu tố quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội.
Lê Tươi
