Trước áp lực thiếu hụt không gian xanh và không gian công cộng, nhiều quốc gia đã tiếp cận lại khu vực này bằng một tư duy mới: coi gầm cầu là tài nguyên đất đô thị đặc biệt, có thể tái cấu trúc để phục vụ cộng đồng, cải thiện môi trường sống và gia tăng sức sống đô thị.
Nhật Bản: Từ gầm cầu thành không gian đô thị “sống”
Tại Tokyo, không gian dưới các tuyến đường sắt và cầu cạn từ lâu đã được tổ chức như một phần tự nhiên của đời sống đô thị. Thay vì để trống hoặc sử dụng thuần túy cho kỹ thuật, Nhật Bản phát triển các tổ hợp không gian sáng tạo, thương mại nhỏ và sinh hoạt cộng đồng ngay dưới kết cấu giao thông.
Dự án 2k540 Aki-Oka Artisan, nằm dưới tuyến đường sắt giữa Akihabara và Okachimachi, là minh chứng tiêu biểu cho cách tiếp cận này: gầm cầu trở thành chuỗi cửa hàng thủ công, không gian sáng tạo, điểm gặp gỡ của cộng đồng đô thị trẻ.
Điều đáng chú ý là trong các dự án này, mảng xanh dù không lớn nhưng được bố trí khéo léo bằng cây chịu bóng, bồn cây tuyến tính và tiểu cảnh, giúp “làm mềm” khối bê tông nặng nề. Việc có hoạt động thường xuyên cũng góp phần duy trì an ninh, biến gầm cầu từ không gian bị né tránh thành nơi có sức hút đô thị rõ rệt.
Hàn Quốc: Công viên tuyến tính dưới cầu cạn
Khác với Nhật Bản thiên về khai thác kinh tế và sáng tạo, Hàn Quốc lại tập trung mạnh vào việc biến gầm cầu thành không gian công cộng phục vụ sinh hoạt thường nhật. Tại Seoul, nhiều đoạn dưới cầu cạn được tổ chức thành công viên tuyến tính, sân thể thao cộng đồng và hành lang đi bộ, đi xe đạp.
Các dự án tái thiết đô thị gắn với Seoullo 7017 cho thấy cách Hàn Quốc ưu tiên kết nối không gian, cải thiện vi khí hậu và đảm bảo an toàn thông qua chiếu sáng, không gian mở…
Mô hình này giúp gầm cầu không còn là ranh giới chia cắt đô thị, mà trở thành “lớp không gian thứ hai”, hỗ trợ kết nối các khu dân cư và tăng khả năng tiếp cận không gian xanh cho người dân.
Singapore: Gầm cầu như một mắt xích của mạng lưới xanh
Tại Singapore, việc tích hợp không gian dưới cầu được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển mạng lưới hành lang xanh và giao thông mềm. Không gian gầm cầu thường được thiết kế như điểm nối trong hệ thống Park Connector Network, phục vụ đi bộ, xe đạp và nghỉ chân cộng đồng.
Các yếu tố như cây xanh, ghế ngồi, chiếu sáng đồng bộ được chuẩn hóa, giúp không gian dưới cầu trở nên thân thiện, an toàn và dễ sử dụng ở mọi thời điểm trong ngày. Cách tiếp cận của Singapore cho thấy gầm cầu không phải là khu vực phụ trợ, mà là một phần không thể tách rời của cấu trúc không gian công cộng đô thị.
Hoa Kỳ: Tạo “điểm đến” văn hóa – xã hội dưới hạ tầng giao thông
Tại Hoa Kỳ, nhiều thành phố lựa chọn cách biến gầm cầu thành điểm đến đô thị đa chức năng, gắn với văn hóa, thể thao và sự kiện. Dự án The Underline tại TP Miami là một ví dụ điển hình, khi toàn bộ không gian dưới tuyến metro trên cao được phát triển thành công viên tuyến dài, tích hợp đường đi bộ, xe đạp, khu thể thao và mảng xanh đô thị.
Các hoạt động nghệ thuật cộng đồng, chợ phiên và sự kiện ngoài trời giúp khu vực này luôn có sức sống, đồng thời tạo giá trị gia tăng cho các khu dân cư lân cận. Cách làm này phản ánh tư duy coi hạ tầng giao thông và không gian công cộng là một chỉnh thể thống nhất, thay vì hai cấu phần tách biệt.
Châu Âu: Kinh tế đô thị quy mô nhỏ dưới vòm cầu
Tại nhiều thành phố châu Âu, đặc biệt là London, các vòm cầu đường sắt được khai thác linh hoạt thành quán cà phê, xưởng sáng tạo, không gian triển lãm và chợ cộng đồng. Song song với đó là việc cải tạo cảnh quan, bổ sung cây xanh và lối đi bộ an toàn.
Mô hình “kinh tế dưới vòm cầu” không chỉ giúp duy trì vận hành không gian bằng nguồn lực xã hội hóa, mà còn góp phần bảo tồn bản sắc đô thị trong quá trình tái thiết.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chìa khóa thành công trong khai thác không gian dưới gầm cầu nằm ở tư duy tích hợp: tích hợp xanh hóa, hoạt động cộng đồng, giao thông mềm, an ninh và kinh tế đô thị quy mô phù hợp. Khi được tổ chức bài bản, gầm cầu không chỉ góp phần tăng diện tích không gian công cộng, mà còn cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng sống và tạo thêm động lực phát triển cho các khu vực lân cận.
Huỳnh Anh
