Giảm gánh nặng tiền kiểm cho người dân
Một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy đề xuất miễn GPXD là nhu cầu bức thiết phải cắt giảm thủ tục hành chính rườm rà trong lĩnh vực xây dựng. Thực tế cho thấy, tại nhiều đô thị lớn, quá trình xin cấp phép xây dựng cho nhà ở riêng lẻ, vốn được coi là công trình đơn giản, lại là một “cửa ải” tốn kém thời gian và chi phí. Người dân phải chuẩn bị bộ hồ sơ phức tạp, thuê đơn vị tư vấn, nộp hồ sơ, chờ thẩm định và nhận phản hồi từ phía các cơ quan chức năng (quy trình rà soát theo các quy định) rồi mới có thể được cấp phép. Sự chậm trễ này không chỉ tạo ra chi phí không chính thức mà còn khiến người dân bức xúc, làm giảm niềm tin vào hiệu quả quản lý của chính quyền.
Do đó, đề xuất miễn GPXD đối với nhà ở dưới 7 tầng ở đô thị khi được đưa ra đã trở thành vấn đề nhận được sự quan tâm đặc biệt của người dân và chính các cơ quan quản lý Nhà nước. Cụ thể, nếu được thông qua, người dân sẽ tiết kiệm được một khoảng thời gian lớn phải chờ đợi, giảm chi phí làm thủ tục. Về phía cơ quan quản lý, họ sẽ không phải xử lý hàng nghìn hồ sơ nhà ở dân sinh, mà có thể tập trung nhân lực vào thẩm định các công trình phức tạp, dự án lớn, công trình công cộng, vốn là những nơi đòi hỏi chuyên môn cao và ảnh hưởng rộng.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực quản lý đô thị, đây là sự chuyển đổi căn bản từ cơ chế “tiền kiểm” (kiểm tra trước khi cho phép xây dựng) sang “hậu kiểm” (kiểm tra sự tuân thủ trong và sau quá trình xây dựng), một xu hướng quản lý tiên tiến mà nhiều quốc gia đang áp dụng. Song, nhiều chuyên gia và chính quyền các địa phương cũng bày tỏ sự lo lắng sâu sắc về khả năng dẫn đến vỡ quy hoạch và tình trạng mất kiểm soát trật tự xây dựng.
Ông Lê Mạnh Tiến – Trưởng Phòng Kinh tế – Hạ tầng và Đô thị phường Nghĩa Đô cho rằng, tại các đô thị, không phải mảnh đất nào cũng đã được cấp sổ đỏ, không phải khu vực nào cũng đã có quy hoạch 1/500, nếu không có những hướng dẫn cụ thể thì nguy cơ “phố xá bị băm nát” có thể sẽ diễn ra. Cùng với đó là những hệ lụy, khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình kiểm tra, giám sát của các lực lượng chức năng địa phương.
Bổ sung ý kiến của ông Lê Mạnh Tiến, một số chuyên gia cho biết, mặc dù đề xuất chỉ áp dụng cho khu vực đã có quy hoạch chi tiết 1/500, nhưng quy hoạch này thường quy định chiều cao tối đa cho phép thấp hơn nhiều so với 7 tầng. Do đó, nếu không phải xin phép xây dựng sẽ dẫn đến việc nhiều chủ đầu tư cố tình hoặc vô ý vi phạm các chỉ tiêu xây dựng như xây dựng vượt tầng so với quy hoạch chung của khu vực.
Cần cơ chế đồng bộ và chế tài nghiêm minh
Theo các chuyên gia, đề xuất miễn GPXD là cần thiết nhưng cần được triển khai theo một lộ trình cẩn trọng, đi kèm với các giải pháp đồng bộ. Việc mở rộng phạm vi miễn phép cho khu vực đô thị như đề xuất của đại biểu Quốc hội là hợp lý về mặt cải cách thủ tục hành chính, nhưng chỉ khả thi khi có hệ thống quản lý thay thế.
Ông Phùng Công Thế – Trưởng Phòng Kinh tế xã Quang Minh nêu quan điểm, khi miễn GPXD vẫn cần có quy định ràng buộc trách nhiệm của chủ đầu tư. Trong đó, thay vì GPXD, cần yêu cầu chủ đầu tư nộp hồ sơ thiết kế cơ sở (có chữ ký của kiến trúc sư có năng lực) và cam kết tự chịu trách nhiệm về sự phù hợp với quy hoạch chi tiết 1/500, đặc biệt là các chỉ tiêu về chiều cao, chỉ giới và phòng cháy chữa cháy… Đây sẽ là cơ sở để các lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý nếu phát hiện công trình xây dựng sai quy định.
Ông Phùng Công Thế nhấn mạnh rằng: “Đặc thù đô thị Việt Nam là nhiều thửa đất nhỏ, không đồng nhất. Nếu không qua bước thẩm tra như hiện nay, người dân có thể không xác định được khoảng lùi hay chỉ tiêu kỹ thuật bắt buộc. Khi công trình vi phạm nằm trong ngõ sâu, việc kiểm tra, cưỡng chế, khắc phục hậu quả rất phức tạp”.
Theo Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020), nhà ở riêng lẻ tại đô thị (bao gồm khu vực có quy hoạch chi tiết 1/500) vẫn thuộc đối tượng phải xin GPXD. Chỉ một số ít công trình ở nông thôn hoặc công trình sửa chữa không thay đổi kết cấu, công năng mới được miễn phép. Việc xin GPXD là cơ chế “tiền kiểm” bắt buộc, nhằm bảo đảm công trình tuân thủ các chỉ tiêu kỹ thuật như chiều cao, mật độ, khoảng lùi và an toàn PCCC ngay từ trước khi khởi công. Đề xuất bỏ GPXD ở đô thị là sự chuyển đổi mạnh mẽ sang cơ chế hậu kiểm.
Đồng quan điểm trên, một số chuyên gia cho rằng, cần nâng mức xử phạt vi phạm trật tự xây dựng lên mức đủ sức răn đe. Thậm chí, cần cân nhắc áp dụng các biện pháp mạnh như cưỡng chế tháo dỡ ngay lập tức đối với các vi phạm rõ ràng về chiều cao, chỉ giới… Một chuyên gia phân tích: “Lợi nhuận từ việc tăng thêm 1 – 2 tầng là rất lớn. Với tâm lý “cứ xây vượt rồi nộp phạt hoặc xin tồn tại sau”, tình trạng xây vượt tầng, lấn chỉ giới, tăng mật độ xây dựng có thể bùng phát. Khi đó, không chỉ kiến trúc đô thị bị phá vỡ mà còn tạo áp lực quá tải lên hạ tầng kỹ thuật (mạng lưới cấp điện, cấp nước, thoát nước, giao thông) vốn đã quá tải ở các đô thị lớn”.
Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng, nếu đề xuất được thông qua, chính quyền các địa phương cần đầu tư mạnh mẽ vào các công cụ công nghệ để hỗ trợ hậu kiểm. Việc số hóa toàn bộ bản đồ quy hoạch 1/500 đến từng lô đất, sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và giám sát bằng hình ảnh chụp từ trên cao (Flycam, ảnh vệ tinh) sẽ giúp cán bộ quản lý trật tự xây dựng phát hiện vi phạm một cách nhanh chóng và chính xác.
Đồng thời, cần xây dựng một lực lượng quản lý trật tự xây dựng phải cực kỳ mạnh, chuyên nghiệp và trung thực tuyệt đối. Bởi lẽ, hiện nay, lực lượng này đã rất mỏng và đang quá tải ngay cả khi có GPXD làm căn cứ để kiểm tra. Nếu hàng nghìn công trình đồng loạt khởi công mà không có sự kiểm soát ban đầu, công tác hậu kiểm sẽ gần như là nhiệm vụ bất khả thi.
Cải cách thủ tục hành chính trong xây dựng là một nhu cầu chính đáng và cần thiết. Tuy nhiên, việc miễn GPXD cho nhà dưới 7 tầng phải đi kèm với một lực lượng hậu kiểm đủ mạnh và một hệ thống chế tài đủ nghiêm minh. Nếu không, sự cải cách này sẽ chỉ đạt được mục tiêu trước mắt là gỡ rối hành chính, nhưng phải trả giá bằng sự mất kiểm soát, hỗn loạn về quy hoạch và trật tự xây dựng đô thị lâu dài. Quyết tâm cải cách phải gắn liền với sự cẩn trọng và chuẩn bị kỹ lưỡng về nguồn lực.
“Quy hoạch 1/500 là bộ chỉ tiêu quan trọng nhất gồm mật độ, tầng cao, khoảng lùi, thậm chí quy định về hầm. Có quy hoạch thì không cần xin phép nhưng nếu không có quy hoạch thì không thể bỏ giấy phép được.” -Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam Trần Ngọc Chính
Vân Nhi
