Mâu thuẫn giữa quy chuẩn và thực tiễn
Anh Trần Văn Sơn, trú tại một con ngõ trên phố Cầu Giấy (Hà Nội) xin giấy phép cải tạo lại ngôi nhà 2 tầng nhưng bị vướng quy định an toàn phòng cháy, phải bảo đảm khoảng cách công trình với ranh giới đất ít nhất 3–6m.
Tuy nhiên trong thực tế, những ngôi nhà trên phố nằm liền kề, tường chung sát vách, không thể tạo khoảng cách. “Nếu làm như quy định thì rất khó”, anh Sơn cho hay.
Theo đánh giá của Hội Kiến trúc sư (KTS) Việt Nam, thực tế việc quy hoạch sử dụng đất ở đô thị thường chậm cập nhật, trong khi nhu cầu thực tế biến đổi nhanh.
Nhiều khu đất ban đầu quy hoạch là nhà ở thuần túy, nhưng hiện được sử dụng kết hợp kinh doanh, lưu trú ngắn hạn hoặc văn phòng nhỏ.
Tuy nhiên, theo phân loại trong QCVN 06, loại hình công trình này không được công nhận, dẫn đến khó khăn khi áp dụng quy chuẩn PCCC.
“Kết quả là nhiều công trình rơi vào tình trạng “xám pháp lý”, tức là không đáp ứng đủ điều kiện để hoàn công, không thể xin phép cải tạo hoặc chuyển đổi công năng hợp pháp…”, Hội KTS Việt Nam cho hay.
Theo Hội KTS Việt Nam, một bất cập lớn là nhiều yêu cầu kỹ thuật trong QCVN 06 tham khảo từ châu Âu và Mỹ, nơi hạ tầng khác biệt.
Ví dụ, yêu cầu có ít nhất 2 lối thoát hiểm cho nhà dưới 5 tầng, điều này khó áp dụng với nhà ống Việt Nam, vốn hẹp, nằm sát nhau.
Quy định khoảng cách công trình và ranh giới đất tối thiểu 3-6m cũng không khả thi trong phố cổ hay ngõ nhỏ.
Theo TS Nguyễn Trung Hòa, Phó chủ tịch Hội kết cấu và công nghệ xây dựng Việt Nam, từ các sự cố cháy nổ trong thời gian qua cho thấy, cần phải có quy định của pháp luật cụ thể hơn, nhất là đối với các công trình xây dựng riêng lẻ (nhà ở, chung cư mini, khách sạn, nhà hàng, cửa hàng, xưởng sửa chữa nhỏ…) do các hộ dân đầu tư xây dựng trong các khu dân cư hiện hữu.
Qua quá trình thực tế, TS Hòa cho rằng, các nội dung quy định của QCVN 06 chỉ đề cập đến nhà và các công trình có quy mô lớn, không có các quy định cho nhà và công trình do dân tự đầu tư, nhất là nhà ở, chung cư mini, cửa hàng nhỏ, cửa hàng ăn uống, xưởng sản xuất nhỏ trong khu dân cư…
Do đó, công tác quản lý PCCC tại phường, xã sẽ không có căn cứ để xử lý trong quá trình thực thi chức năng quản lý trên địa bàn.
“Nguồn gây cháy nổ phần lớn là từ hệ thống cấp và sử dụng điện, cấp và sử dụng khí gas, thiết bị xe máy sử dụng xăng dầu, hệ thống ống thu gom rác nhà chung cư….
Tuy nhiên, Quy chuẩn QCVN 06 chưa có quy định về an toàn cháy nổ cho các thành phần này trong nhà và công trình xây dựng…”, TS Hòa cho hay.
Chuyển đổi số, khoảng trống chưa được khai thác
Theo khảo sát của Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (VIUP, 2021), hơn 85% quận, huyện tại Hà Nội và TP.HCM chưa có bản đồ số hóa nguy cơ cháy nổ hoặc cơ sở dữ liệu công trình có tích hợp thông tin kỹ thuật về hệ thống PCCC.
Điều này khiến lực lượng chức năng không thể truy xuất nhanh thông tin về mật độ xây dựng, khoảng cách giữa các công trình, hành lang thoát hiểm, điểm cấp nước chữa cháy…trong các tình huống khẩn cấp.
Trong khi đó, nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống quản lý PCCC dựa trên nền tảng dữ liệu mở, kết hợp cảm biến và trí tuệ nhân tạo.
Ví dụ, tại Singapore, hệ thống myResponder của Cơ quan Phòng vệ Dân sự (SCDF) cho phép cập nhật sự cố cháy theo thời gian thực, kết nối bản đồ số nguy cơ với hệ thống báo cháy và lực lượng tình nguyện viên gần nhất.
Ở châu Âu, nhiều thành phố đã tích hợp BIM (Building Information Modeling) vào quản lý rủi ro, cho phép mô phỏng cháy theo cấu trúc công trình để tính toán hướng thoát nạn và hiệu quả cứu hộ.
“QCVN 06 chưa đề cập đến vai trò hoặc yêu cầu ứng dụng dữ liệu số trong công tác phòng cháy chữa cháy, trong khi đây chính là xu thế bắt buộc nhằm nâng cao khả năng ứng phó nhanh, giảm thiểu thiệt hại và tối ưu hóa chi phí đầu tư phòng ngừa…”, Hội KTS Việt Nam nhận định.
Còn theo Hiệp hội PCCC & CNCH Việt Nam, nhiều doanh nghiệp, chủ đầu tư băn khoăn, lo ngại việc các Sở xây dựng các địa phương thực hiện chức năng mới là trực tiếp tiếp nhận và tổ chức thẩm định thiết kế về PCCC có thể ảnh hưởng tới tiến độ triển khai các dự án đầu tư xây dựng cơ bản.
Hoàn thiện các quy chuẩn, yêu cầu cấp thiết
Trước những vướng mắc, các chuyên gia và một số Hiệp hội cho rằng, QCVN 06 cần được biên soạn lại cho phù hợp.
Theo TS Nguyễn Trung Hòa, cần biên soạn lại, loại bỏ các yêu cầu kỹ thuật được lấy từ tiêu chuẩn, quy chuẩn nước ngoài không phù hợp với thực tiễn Việt Nam.
Theo đó, nghiên cứu thực tiễn để bổ sung các quy định về PCCC đối với nhà ở và các công trình có quy mô nhỏ tự xây dựng trong các khu dân cư; nghiên cứu các quy định về PCCC trong xây dựng và vận hành hệ thống điện, khí gas, xe máy sử dụng xăng dầu… trong nhà và công trình.
“Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng quy chuẩn, cần nghiên cứu và công bố trên trang thông tin điện tử của phường, xã hệ thống bảng kiểm (checklist) về sự tuân thủ quy chuẩn cho mỗi loại nhà ở và công trình xây dựng.
Đây là công cụ cần thiết để người quản lý PCCC, chủ đầu tư có thể đánh giá về mức độ an toàn PCCC cho nhà và công trình trên địa bàn”, TS Hòa kiến nghị.
Hội KTS Việt Nam cũng cho rằng, cần phân loại nguy cơ cháy theo thực tế sử dụng. Theo đó, loại bỏ các yêu cầu không khả thi trong nhà phố, nhà ống (ví dụ: yêu cầu 2 lối thoát, khoảng cách 6m đến ranh giới đất…
Loại bỏ các yêu cầu không khả thi trong điều kiện nhà phố và nhà ống hiện hữu – một loại hình nhà ở phổ biến tại các đô thị lớn của Việt Nam, vốn có đặc điểm là mặt tiền hẹp, sâu, và nằm san sát nhau trong các ngõ nhỏ.
Các yêu cầu như bắt buộc có hai lối thoát hiểm độc lập cho nhà ở dưới 5 tầng, hoặc duy trì khoảng cách tối thiểu 6m giữa công trình và ranh giới đất, vốn được hình thành từ các tiêu chuẩn đô thị ở Bắc Mỹ hoặc châu Âu.
Những yêu cầu này đều khó khả thi trong bối cảnh quy hoạch đất chật hẹp và công trình liền kề san sát tại Việt Nam.
“Cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về nguy cơ cháy, tích hợp với bản đồ số và hệ thống thông tin quy hoạch đô thị; sử dụng các công cụ số (BIM, GIS, cảm biến, camera AI) để giám sát rủi ro theo thời gian thực, phát hiện sớm các vi phạm hoặc điểm nóng cháy nổ”, TS Hòa kiến nghị.
Kim Thoa
