Hệ thống siêu bể ngầm đa chức năng chống ngập cho nội đô
Theo định hướng quy hoạch, cùng với sự gia tăng nhanh của dân số và mật độ xây dựng trong khu vực nội đô, hệ thống hạ tầng hiện hữu của Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề ngập úng khi mưa lớn và thiếu hụt không gian cho các công trình hạ tầng đô thị. Vì vậy, việc khai thác không gian dưới lòng đất được xem là một giải pháp chiến lược nhằm mở rộng quỹ đất phát triển đô thị, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng của thành phố trước biến đổi khí hậu.
Trong cấu trúc phát triển mới, hệ thống siêu bể ngầm được đề xuất như một thành phần quan trọng của hạ tầng đô thị hiện đại. Các công trình này không chỉ thực hiện chức năng thu gom và điều tiết nước mưa mà còn được tích hợp với các hệ thống giao thông, thương mại và hạ tầng kỹ thuật, tạo nên một mạng lưới đô thị đa tầng dưới lòng đất.
Theo phương án nghiên cứu, các bể chứa nước mưa ngầm sẽ được thiết kế với quy mô lớn và bố trí tại nhiều khu vực trong đô thị nhằm thu gom nước mưa khi lượng mưa vượt quá khả năng thoát nước của hệ thống hiện hữu.
Các bể chứa này hoạt động theo nguyên lý điều tiết nước mưa trong thời gian ngắn, sau đó xử lý và xả dần ra môi trường khi điều kiện thời tiết cho phép. Nhờ vậy, áp lực đối với hệ thống thoát nước bề mặt được giảm đáng kể, góp phần hạn chế tình trạng ngập úng tại các khu vực trũng thấp trong nội đô.
Điểm đáng chú ý của mô hình này là việc kết hợp chức năng lưu trữ nước với tổ chức không gian đô thị ngầm. Các tầng ngầm phía trên sẽ được bố trí cho các hoạt động giao thông, bãi đỗ xe và các công trình công cộng, trong khi các lớp sâu hơn được dành cho các bể chứa nước mưa có dung tích lớn.
Mô hình hạ tầng ngầm đa chức năng này đã được triển khai tại nhiều đô thị lớn trên thế giới, trong đó nổi bật là hệ thống điều tiết lũ ngầm tại Tokyo (Nhật Bản) hay các công trình tích trữ nước mưa kết hợp hạ tầng đô thị tại Singapore. Việc tham khảo các kinh nghiệm quốc tế được xem là cơ sở quan trọng để Hà Nội nghiên cứu và xây dựng các giải pháp phù hợp với điều kiện địa chất và khí hậu của thành phố.
Tổ chức không gian đô thị ngầm theo cấu trúc nhiều tầng
Một điểm mới trong định hướng quy hoạch là việc tổ chức không gian dưới lòng đất theo cấu trúc phân tầng, trong đó mỗi lớp độ sâu đảm nhận những chức năng khác nhau.
Đối tầng ngầm nông, với độ sâu khoảng từ 0 – 10 m, không gian chủ yếu dành cho các hạ tầng kỹ thuật đô thị, bãi đỗ xe ngầm và kết nối với tầng hầm của các công trình hiện hữu.
Ở tầng trung bình, từ khoảng 10 – 20 m, các hạ tầng giao thông ngầm được tổ chức như hệ thống hầm đi bộ, các trung tâm thương mại ngầm, bãi đỗ xe công cộng và một số tuyến metro đi nông.
Tầng sâu, từ 20 – 40 m, không gian được dành cho các tuyến metro đi sâu, hệ thống tuy-nen kỹ thuật tổng hợp, các kho bãi logistics và các nhà máy xử lý nước thải.
Đối với độ sâu lớn hơn, trên 40 m, quy hoạch dự trữ quỹ không gian cho các công trình hạ tầng chiến lược của quốc gia như hệ thống lưu trữ năng lượng, trung tâm dữ liệu hoặc các cơ sở nghiên cứu công nghệ cao.
Trong cấu trúc này, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là trục xương sống kết nối toàn bộ không gian ngầm. Các nhà ga metro không chỉ đóng vai trò điểm trung chuyển giao thông mà còn trở thành các tổ hợp đa chức năng tích hợp thương mại, dịch vụ và không gian công cộng.
Theo định hướng phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), khu vực trong bán kính khoảng 500 m quanh các nhà ga metro sẽ hình thành các tổ hợp không gian đô thị ngầm liên hoàn, bao gồm trung tâm thương mại, quảng trường ngầm và hệ thống bãi đỗ xe công cộng.
Quy hoạch cũng đề xuất xây dựng các trung tâm trung chuyển lớn – hay còn gọi là “Super Hub” tại các khu vực đầu mối giao thông quan trọng như Ngọc Hồi, Yên Viên và Tây Thăng Long. Những khu vực này sẽ đóng vai trò kết nối giữa các tuyến đường sắt tốc độ cao, metro đô thị và hệ thống giao thông liên vùng, đồng thời phát triển các khu thương mại và dịch vụ quy mô lớn dưới lòng đất.
Việc phát triển không gian ngầm của Hà Nội được định hướng theo lộ trình dài hạn. Trong giai đoạn đầu, thành phố sẽ tập trung xây dựng khung pháp lý, hoàn thiện cơ sở dữ liệu không gian đô thị ba chiều và triển khai thí điểm một số công trình ngầm như bãi đỗ xe ngầm và các nhà ga metro tại khu vực nội đô.
Trong các giai đoạn tiếp theo, mạng lưới hạ tầng ngầm sẽ từng bước được mở rộng, hình thành các khu phố thương mại ngầm gắn với hệ thống metro và phát triển các hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện đại như xử lý nước thải, logistics ngầm và vận tải tự động.
Về dài hạn, định hướng quy hoạch đặt mục tiêu một tỷ lệ đáng kể diện tích sàn xây dựng của thành phố sẽ được phát triển dưới lòng đất, hình thành một cấu trúc đô thị đa tầng hiện đại. Trong đó, các hệ thống vận chuyển hàng hóa tự động, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ bản sao số (Digital Twin) có thể được ứng dụng để quản lý và vận hành hiệu quả hệ thống hạ tầng ngầm của thành phố.
Việc nghiên cứu phát triển không gian đô thị ngầm và hệ thống siêu bể ngầm được kỳ vọng sẽ giúp Hà Nội từng bước giải quyết những thách thức về hạ tầng đô thị, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức không gian đô thị của một siêu đô thị trong tương lai.
Huỳnh Anh
