Sức sống bền bỉ của kiến trúc nhà rường An Hiên
Trước khi trở thành loại hình di sản kiến trúc được trân trọng như ngày nay, nhà rường từng là kiểu nhà ở đặc trưng của tầng lớp quý tộc, quan lại và những gia đình khá giả ở Huế. Tên gọi nhà rường bắt nguồn từ hệ thống rường cột, vách rường – bộ khung kết cấu làm nên giá trị đặc sắc của loại hình kiến trúc này.
Điểm nổi bật của nhà rường nằm ở toàn bộ hệ khung được chế tác từ những loại gỗ quý nguyên khối như lim, kiền kiền, gõ… Không sử dụng đinh hay các chi tiết liên kết bằng kim loại như kiến trúc phương Tây, nhà rường Huế được dựng nên hoàn toàn bằng kỹ thuật ghép mộng truyền thống. Mỗi cấu kiện đều được đục đẽo chính xác, liên kết chặt chẽ với nhau để tạo nên hệ chịu lực vững chắc, đủ sức chống chọi với khí hậu khắc nghiệt của miền Trung, đồng thời vẫn thuận tiện cho việc tháo dỡ, di chuyển khi cần thiết.
Theo thời gian, những thớ gỗ không chỉ giữ được độ bền mà còn chuyển dần sang sắc nâu sẫm bóng đẹp dưới tác động của khói hương, hơi người và quá trình bảo dưỡng bằng sáp ong. Gam màu ấy hòa quyện với kết cấu “ba gian hai chái”, mái lợp ngói liệt, sân gạch Bát Tràng cùng khu vườn cây bao quanh, tạo nên một tổng thể kiến trúc hài hòa giữa con người và thiên nhiên – triết lý sống đặc trưng của người Huế xưa.
Trong số những ngôi nhà rường được bảo tồn tại Huế, nhà vườn An Hiên ở vùng Kim Long được xem là một trong những hình mẫu tiêu biểu và nguyên vẹn nhất. Trải qua hơn một thế kỷ với nhiều biến động lịch sử, công trình vẫn lưu giữ gần như trọn vẹn vẻ đẹp kiến trúc cùng không gian văn hóa vốn có.
Bà Trần Thị Diễm Châu, người nhiều năm gắn bó với công tác quản lý và bảo tồn di sản tại An Hiên cho biết, điều làm nên sức sống bền bỉ của ngôi nhà không chỉ nằm ở chất liệu gỗ quý hay kỹ thuật xây dựng tinh xảo, mà còn ở ý thức gìn giữ của các thế hệ chủ nhân.
Từ phủ đệ của công chúa triều vua Dục Đức vào năm 1883, ngôi nhà lần lượt được tiếp quản và bảo tồn bởi nhiều thế hệ gia đình. Đặc biệt, bà Đào Thị Xuân Yến – nguyên Hiệu trưởng Trường Đồng Khánh, phu nhân Tuần phủ Nguyễn Đình Chi đã dành phần lớn cuộc đời để chăm sóc, gìn giữ từng chi tiết của ngôi nhà cho đến năm 1997.
Sau này, người con trai của bà dù định cư tại Pháp vẫn quyết tâm bảo tồn nguyên vẹn khuôn viên nhà vườn. Đến năm 2018, chủ sở hữu mới tiếp tục đầu tư nguồn lực đáng kể cho công tác trùng tu và bảo tồn. Chính sự tiếp nối liên tục ấy đã giúp An Hiên không chỉ giữ được màu nâu đặc trưng của những thớ gỗ cổ, mà còn bảo tồn được cốt cách của một phủ đệ xưa giữa lòng Cố đô.
Giá trị văn hóa trong từng thớ gỗ nhà rường
Sắc nâu ở An Hiên không chỉ hiện diện trên hệ khung kiến trúc mà còn lan tỏa trong từng món đồ nội thất cổ. Những bộ sập gụ, tủ chè, vách ngăn hay hoành phi câu đối vẫn lưu giữ dấu ấn của những thế hệ chủ nhân từng sinh sống dưới mái nhà này. Kiến trúc và nội thất hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất, tạo nên không gian văn hóa mang đậm dấu ấn lịch sử.
Theo bà Trần Thị Diễm Châu, một trong những yếu tố quan trọng giúp bảo tồn những ký ức bằng gỗ chính là tư duy gìn giữ nguyên trạng của chủ sở hữu hiện nay. Sau hơn 140 năm tồn tại, công trình đã được trùng tu hệ mái ngói liệt theo đúng nguyên bản với đầy đủ năm lớp mái truyền thống.
Lớp mái dày ấy không chỉ bảo đảm khả năng chống chịu thời tiết mà còn đóng vai trò như một tấm khiên bảo vệ toàn bộ hệ kết cấu gỗ và không gian nội thất bên dưới. Nhờ đó, những giá trị vật thể lẫn tinh thần của ngôi nhà vẫn được lưu giữ gần như nguyên vẹn trước sự khắc nghiệt của thời gian.
Không chỉ là nơi ở, nhà rường Huế còn là không gian giáo dục gia phong và thực hành tín ngưỡng của mỗi gia đình. Trên những cấu kiện gỗ, các nghệ nhân xưa đã gửi gắm nhiều triết lý nhân sinh thông qua nghệ thuật chạm khắc tinh xảo.
Tại An Hiên, điểm nhấn nổi bật nhất nằm ở gian thờ chính với bức hoành phi sơn son thếp vàng mang bốn chữ “Văn Võ Trung Hiếu“. Theo tư liệu lưu giữ tại nhà vườn, đây là một trong số ít những bức hoành phi được vua Bảo Đại ban tặng. Đặc biệt, An Hiên hiện còn lưu giữ cả hai phiên bản bằng vàng và bằng đá.
Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, những dòng chữ được khắc trên nền gỗ cổ còn chứa đựng thông điệp về đạo làm người, đề cao tinh thần trung nghĩa, hiếu thuận và ý chí rèn luyện bản thân. Cùng với hệ thống câu đối được bố trí trong không gian thờ tự, những giá trị ấy trở thành bài học vô ngôn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giữ hồn nhà rường giữa dòng chảy hiện đại
Bảo tồn một không gian sống truyền thống trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay là bài toán không hề đơn giản. Việc mở cửa đón khách tham quan giúp lan tỏa giá trị di sản, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác bảo tồn và gìn giữ các chuẩn mực văn hóa.
Theo chia sẻ của người quản lý nhà vườn, không ít trường hợp du khách trẻ đến tham quan chỉ chú trọng chụp ảnh, check-in mà chưa thực sự hiểu hoặc tôn trọng các giá trị của di sản. Một số hành vi như ngồi lên bình phong, leo trèo lên đồ nội thất cổ hay xâm phạm không gian thờ tự đã gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo tồn.
Trong khi đó, nhiều du khách lớn tuổi lại tìm thấy tại An Hiên những ký ức quen thuộc của một thời đã xa. Sự khác biệt trong cách tiếp cận di sản phần nào phản ánh khoảng cách thế hệ trong nhận thức về văn hóa truyền thống.
Bởi vậy, thách thức lớn nhất của công tác bảo tồn hiện nay không chỉ là gìn giữ những cấu kiện gỗ hay hiện vật quý, mà còn là nâng cao ý thức ứng xử với di sản trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Sắc nâu trầm của nhà rường An Hiên đọng lại như một dấu ấn của thời gian. Đó không chỉ là màu của những thớ gỗ đã nhuốm bóng năm tháng, mà còn là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa Huế. Giữa nhịp sống hiện đại, An Hiên vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị nguyên bản của kiến trúc nhà rường, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Cố đô và truyền tiếp câu chuyện về một không gian sống giàu chiều sâu lịch sử, nhân văn.
Quỳnh Anh – Thúy Nga
