Niềm tin vào tự nhiên từ thời kỳ cổ đại
Lịch sử ghi nhận rằng từ thời cổ đại, con người đã hiểu được giá trị của thiên nhiên và cây xanh đối với tâm trí. Những khu vườn có tác dụng phục hồi tinh thần đã xuất hiện tại lưu vực sông Tigris-Euphrates của nền văn minh Lưỡng Hà vào khoảng 2000 năm trước Công nguyên (CN). Người La Mã cổ đại cũng từng xây dựng các khu vườn trong nhà không chỉ để trang trí mà còn để trồng các loại cây thảo dược có tính năng chữa bệnh.
Vào thế kỷ thứ 6 trước CN, đã xuất hiện tổ hợp kiến trúc cảnh quan chữa lành quy mô và nổi tiếng nhất thời kỳ Hy Lạp cổ đại: Thánh địa Asclepius tại Epidaurus. Nơi đây thờ phụng vị thần chữa bệnh Asclepius, bao gồm các phòng điều trị, nơi bệnh nhân nghỉ ngơi để kết nối giấc mơ với thần (abaton), khu vực kiến trúc nhà hát phục vụ nghệ thuật và tôn giáo. Đặc biệt, người Hy Lạp cổ đại tin rằng môi trường tự nhiên và không khí trong lành có thể giúp tăng cường sức khỏe và tinh thần, vì vậy, một khu vườn quy mô đã được quy hoạch và xây dựng tỉ mỉ với cây xanh, suối nước và đường dạo, để cải thiện tinh thần cho bệnh nhân như một liệu pháp trị bệnh hiệu quả.
Vườn chữa lành gắn với tôn giáo giai đoạn Trung cổ
Vào thế kỷ thứ 5 sau CN, trong các tu viện rất phổ biến những khu vườn được thiết kế để phục vụ việc tĩnh tâm, thiền định, mang lại sự bình yên cho các tu sĩ, cũng như giúp họ phục hồi sau những chuyến đi truyền giáo. Trong khi đó, các khu vườn tại những nhà tế bần Cơ đốc giáo lại nhấn mạnh đến lòng bác ái và lòng hiếu khách, dùng để phục hồi sau khi bệnh hoặc để cách ly người bệnh khỏi những người khỏe mạnh. Điển hình ở giai đoạn này là tu viện St. Gall ở Thụy Sĩ, được xây dựng vào khoảng năm 820 (thế kỷ thứ 9 sau CN), nổi tiếng với bản quy hoạch chi tiết về kiến trúc và các khu vườn, bao gồm nhiều vườn thảo dược như một sân trong phục vụ nội bộ hay còn gọi là cloister. Khu vườn được thiết kế cạnh bệnh xá, dạng ô vuông xoay quanh một đài nước giúp thư giãn tinh thần, trong các ô vuông này trồng nhiều loại cây thuốc như bạc hà, xô thơm và hương thảo… để chữa trị các bệnh thông thường. Với thiết kế theo bàn cờ dễ dàng quản lý và thu hoạch, các khu vực cloister – vườn sân trong trồng thảo dược – không chỉ hỗ trợ chăm sóc sức khỏe mà còn phục vụ đời sống hàng ngày của các tu sĩ trong hầu hết các tu viện thời Trung cổ.
Ở Nhật Bản thời kỳ Kamakura (1185-1333) và Muromachi (1336-1573), khi Thiền tông trở nên phổ biến, những khu vườn thiền đã bắt đầu xuất hiện giúp tạo nên không gian tĩnh tâm và thiền định cho đạo hữu. Nghệ thuật thiết kế vườn thiền ngày càng trở thành một phần quan trọng trong văn hóa và tôn giáo, không chỉ là cảnh quan mà còn là một phần của thực hành thiền, giúp kết nối con người với thiên nhiên, hỗ trợ cân bằng giác quan và tinh thần. Vườn thiền đặc trưng và mang tính biểu tượng nhất thời kỳ này chính là Ryoan-ji ở Kyoto, xây dựng vào thế kỷ 15 với khu vườn đá Zen rất nổi tiếng. Khu vườn này được thiết kế để ngồi thiền, chiêm ngưỡng và tĩnh tâm, với những đường cát cào tượng trưng cho sóng nước cùng 15 tảng đá lớn được sắp xếp khéo léo. Ryoan-ji là một trong những khu vườn Zen điển hình và nổi tiếng nhất của Nhật Bản cho đến tận bây giờ, không chỉ đề cao sự tĩnh tại của Thiền tông mà còn tạo ra không gian chánh niệm sâu sắc về tinh thần và tâm trí.
Thời kỳ Phục hưng: Vườn phục vụ y học
Đây là giai đoạn đánh dấu sự hồi sinh của khoa học và nghệ thuật ở châu Âu, bao gồm cả việc sử dụng khu vườn như một không gian chữa bệnh. Các khu vườn thảo dược tại các bệnh viện và tu viện được thiết kế với mục đích y học rõ rệt hơn, phản ánh sự kết hợp giữa khoa học dược liệu và nghệ thuật làm vườn. Khu vườn thời Phục hưng tập trung vào tính thẩm mỹ, giáo dục và nghiên cứu dược liệu, tạo nền tảng cho những tiến bộ trong y học sau này.
Vườn Orto Botanico di Padova, được thành lập vào năm 1545 tại Padua, Ý, là khu vườn thực vật lâu đời nhất còn tồn tại và hoạt động liên tục đến thời điểm hiện tại. Khu vườn phản ánh sự quan tâm mạnh mẽ đến khoa học và y học thời kỳ Phục hưng, nổi bật với các loại thảo dược và cây thuốc quý, đóng vai trò rất quan trọng trong việc đào tạo sinh viên y khoa và nghiên cứu dược liệu, tạo nền tảng vững chắc cho các thiết kế vườn trị liệu về sau. Thiết kế của vườn mang phong cách đối xứng, kết hợp giữa tính thẩm mỹ và công dụng thực tiễn, thể hiện tinh thần của giai đoạn chuyển giao giữa Trung cổ và Cận đại trong việc kết hợp khoa học, nghệ thuật và thiên nhiên.
Bước phát triển của vườn chữa bệnh thời kỳ hiện đại
Trong thế kỷ 20, các khu vườn trị liệu bắt đầu được thiết kế có mục tiêu rõ ràng hơn, với nền tảng khoa học vững chắc và không còn giới hạn trong các công trình tôn giáo hay cung điện. Chúng được ứng dụng rộng rãi trong các khu dân cư, bệnh viện, trung tâm chăm sóc sức khỏe và tại gia đình, nhằm phục vụ cho việc điều trị và phục hồi sức khỏe. Liệu pháp vườn (horticultural therapy) trở nên phổ biến, được công nhận trong y học và trị liệu tâm lý, giúp giảm căng thẳng và hỗ trợ phục hồi. Thời kỳ này đánh dấu một sự chuyển biến mạnh mẽ khi các khu vườn không chỉ phục vụ mục đích y học mà còn được xem như một phần của phương pháp trị liệu toàn diện.
Từ cuối thế kỷ 20 đến nay, cảnh quan sân vườn trở thành thành phần chính của kiến trúc các bệnh viện và khu trị liệu, thúc đẩy không gian mở mạnh mẽ và kết nối hiệu quả các chức năng kiến trúc trong công trình. Điển hình như vườn chữa lành tại bệnh viện Johns Hopkins, Baltimore, Hoa Kỳ, mỗi loại cây trồng, độ dài tuyến đường, số lượng các khúc cua, cường độ âm thanh và số giờ chiếu sáng đều được thiết kế dựa trên các dữ liệu khoa học rõ ràng và chứng minh hữu hiệu với mỗi loại bệnh khác nhau ở nhiều mức độ.
Thời kỳ hiện đại cũng là thời điểm mà mô hình y sinh học truyền thống dần chuyển sang mô hình y sinh học-tâm lý-xã hội-môi trường. Khu vườn tại bệnh viện Nhi đồng B.C. Children’s Hospital, Vancouver, Canada được thiết kế nhằm hỗ trợ trẻ em và gia đình trong quá trình điều trị, bao gồm trị liệu qua nghệ thuật và thực hành chăm sóc cây xanh, giúp nâng cao sức khỏe tinh thần cho bệnh nhân nhỏ tuổi. Những khu vườn không chỉ giúp giảm căng thẳng mà còn được dùng trong liệu pháp xanh và trị liệu làm vườn, hỗ trợ người gặp vấn đề về tâm lý như trầm cảm hoặc PTSD. Xu hướng thiết kế biophilic cũng đưa yếu tố thiên nhiên vào không gian sống, tạo môi trường hài hòa và tăng hiệu quả làm việc. Vườn cộng đồng và trường học thúc đẩy hoạt động thể chất, kết nối xã hội và giáo dục sinh thái.
Ngày nay, các khu vườn còn kết hợp công nghệ thông minh, như sử dụng âm thanh và ánh sáng nhân tạo cùng với thiết kế xanh bền vững, trở thành một phần thiết yếu trong kiến trúc và đời sống hiện đại, giúp con người điều trị các vấn đề về bệnh tật cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống một cách toàn diện.
KTS Nguyễn Bảo Tiên Hoàng
