Cùng với việc mở rộng không gian phát triển của TPHCM sau sáp nhập địa giới, HAWA trở thành hiệp hội ngành gỗ lớn nhất Việt Nam với gần 1.000 doanh nghiệp hội viên. Quy mô đã đủ lớn nhưng liệu đủ mạnh để có tiếng nói trong chuỗi cung ứng toàn cầu chưa?
Bài toán tận dụng lợi thế vùng
Cấu trúc ngành gỗ Đông Nam bộ lần đầu hình thành một cấu trúc vùng tương đối rõ nét. Bình Dương là trung tâm sản xuất, TPHCM giữ vai trò thương mại, tài chính và đổi mới sáng tạo, còn Bà Rịa – Vũng Tàu là cửa ngõ logistics và cảng biển.
Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch HAWA, việc hợp nhất là bước đi tất yếu để tận dụng tối đa lợi thế vùng. “Sau sáp nhập, TPHCM mới chiếm gần 50% kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của cả nước. Đây là nền tảng quan trọng để ngành gỗ định vị vai trò trung tâm khu vực, nhưng cũng đặt ra yêu cầu quản trị ở tầm cao hơn”, ông Mẫn nói.
Xét về quy mô, ngành gỗ TPHCM đã vượt qua ngưỡng “đủ lớn” để có tiếng nói trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu đồ gỗ lớn thứ hai thế giới, nhưng vị thế này cũng khiến ngành trở thành đối tượng giám sát chặt chẽ hơn của các thị trường nhập khẩu. Khi thị phần tăng cao, mọi rủi ro không còn mang tính cục bộ, mà có thể lan sang toàn ngành.
Sự hợp nhất HAWA – BIFA vì thế không chỉ là câu chuyện tổ chức, mà là phép thử cho vai trò dẫn dắt. Một hiệp hội lớn không chỉ đại diện lợi ích hội viên, mà phải đủ năng lực thiết lập chuẩn mực chung, kỷ luật thị trường và cơ chế tự bảo vệ trước các cú sốc từ bên ngoài.
Kiểm soát dòng đầu tư và minh bạch chuỗi cung ứng
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay của ngành gỗ nằm ở quản trị dòng đầu tư, đặc biệt là dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tại các địa bàn sản xuất lớn trước đây như Bình Dương, bên cạnh nhiều nhà đầu tư nghiêm túc, đã xuất hiện hiện tượng doanh nghiệp nước ngoài lợi dụng pháp nhân Việt Nam để gian lận xuất xứ, bán phá giá hoặc rút lui, để lại rủi ro cho đối tác trong nước.
Từng giữ vị trí lãnh đạo của BIFA, ông Nguyễn Liêm, cho rằng giai đoạn thu hút đầu tư bằng mọi giá đã qua. “Ngành gỗ phải xanh hóa, nhưng song song là kiểm soát đầu tư có chọn lọc. Nếu không quản trị được trường hợp doanh nghiệp FDI đầu tư nhằm gian lận xuất xứ, rủi ro không chỉ dừng ở một vài doanh nghiệp mà ảnh hưởng tới uy tín toàn ngành”, ông Liêm cảnh báo.
Từ góc nhìn nhà đầu tư, ông Thomas Luk, Chủ tịch Starwood Việt Nam, cho biết tại khu vực Bình Dương trước đây, “tháng nào cũng có doanh nghiệp gỗ gặp sự cố, từ bán phá giá, nợ đơn hàng đến bỏ trốn”. Theo ông, khi quy mô ngành đã rất lớn, việc tăng cường giám sát và sàng lọc là cần thiết để bảo vệ doanh nghiệp làm ăn bài bản và duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Những cảnh báo này trở nên đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu lớn gia tăng bảo hộ. Mỹ hiện chiếm khoảng 55% kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam, trong khi Liên minh châu Âu đang triển khai các quy định mới về chống phá rừng và truy xuất nguồn gốc. Các rào cản này không chỉ kiểm soát sản phẩm cuối cùng, mà yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.
Theo ông Vũ Quang Huy, Chủ tịch HĐQT Tekcom, ngành gỗ Việt Nam đang ở “bước ngoặt kép”. “Rào cản thương mại ngày càng cao, nhưng đó cũng là cơ hội để sàng lọc, buộc ngành phải chuẩn hóa và minh bạch hơn nếu muốn đi xa”, ông Huy nhận định.
Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho rằng thành phố cần chủ động xây dựng các nền tảng dùng chung như hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa, cơ chế cảnh báo sớm gian lận thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ. Với vai trò trung tâm, việc đi trước trong chuẩn hóa không chỉ giúp giảm rủi ro pháp lý, mà còn nâng vị thế của hàng hóa mang thương hiệu TPHCM trên thị trường quốc tế.
Khi lợi thế quy mô không còn là câu trả lời
Thách thức dài hạn của ngành gỗ TPHCM không chỉ nằm ở phòng vệ thương mại, mà ở vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Dù kim ngạch xuất khẩu tăng đều, phần lớn doanh nghiệp vẫn hoạt động ở phân khúc gia công, phụ thuộc vào thiết kế, thương hiệu và hệ thống phân phối của đối tác nước ngoài. Giá trị gia tăng vì thế còn hạn chế.
Một số doanh nghiệp lớn đã đầu tư mạnh vào công nghệ và quản trị để thay đổi mô hình. Ông Lê Đức Nghĩa, Chủ tịch Gỗ An Cường, cho biết doanh nghiệp đã ứng dụng hệ thống quản trị sản xuất và tài chính hiện đại, giúp tăng năng suất và giảm chi phí đáng kể.
“Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng chuyển đổi xanh. Khi đạt chuẩn ESG, doanh nghiệp mới có thể tiếp cận bền vững các thị trường cao cấp như EU và Mỹ”, ông Nghĩa nói.
Ở phân khúc cao hơn, bài toán không chỉ là sản xuất, mà là làm chủ thiết kế và mô hình kinh doanh. Ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch AA Corporation, cho rằng ngành gỗ Việt Nam không thể mãi đứng ở vai trò gia công. “Muốn xuất khẩu bền vững, doanh nghiệp phải nâng tầm chuỗi giá trị, từ thiết kế đến giải pháp tổng thể, chứ không chỉ làm thuê theo đơn hàng”, ông Khanh nhấn mạnh.
Với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa, chi phí chuyển đổi vẫn là rào cản lớn. Đây là lúc vai trò chính sách trở nên then chốt. Thay vì chỉ đặt mục tiêu tăng kim ngạch, TPHCM cần tập trung xây dựng năng lực nền cho toàn ngành thông qua các cụm công nghiệp gỗ xanh, hạ tầng xử lý môi trường dùng chung và trung tâm hỗ trợ chuyển đổi xanh, số hóa ở cấp vùng.
Phát biểu tại một diễn đàn ngành gỗ gần đây, ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TPHCM, khẳng định ngành gỗ không chỉ là lĩnh vực xuất khẩu, mà còn là ngành kinh tế sáng tạo đặc thù của thành phố. Theo ông, TPHCM định hướng hình thành chuỗi giá trị ngành gỗ hiện đại, xanh và thông minh, kết nối chặt chẽ với các địa phương trong vùng Đông Nam bộ.
Ngành gỗ TPHCM đang bước vào giai đoạn mà quy mô không còn là lợi thế tự thân. Sau hợp nhất, sức mạnh đã đủ lớn để tạo khác biệt, nhưng cũng bộc lộ những điểm yếu. Câu hỏi trung tâm của giai đoạn mới không còn là làm nhiều hơn, mà là làm khác đi và làm trước, để dẫn đầu không chỉ bằng sản lượng, mà bằng tiêu chuẩn và giá trị.
Quốc Hùng
