Ngày 27/01, tại Kỳ họp thứ 31, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết về Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Quy hoạch xác lập tầm nhìn phát triển 100 năm, tái cấu trúc không gian theo mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, hướng tới xây dựng Hà Nội “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại”, phát triển xanh, bền vững và có sức lan tỏa vùng.
Nhìn vào Quy hoạch tổng thể Thủ đô, có thể thấy, Hà Nội không chỉ đơn thuần là đang xây thêm vài con đường hay tuyến tàu, mà thực chất đang thực hiện một cuộc “đại phẫu” để chuyển đổi từ mô hình đô thị “đơn cực” sang “đa cực”. Thay vì mọi hoạt động kinh tế, hành chính và giáo dục đều dồn vào trung tâm, Hà Nội đang chuyển mình thành đô thị đa trung tâm.
Theo kế hoạch, thành phố dự kiến “rót” khoảng 4 triệu tỷ đồng để phát triển 5 đại đô thị mới, đây được xác định là các cực tăng trưởng mới như Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc…
Với việc phát triển này, sẽ giúp giảm áp lực lên hạ tầng vùng trung tâm vồn đang “căng như dây đàn”. Việc di dời giúp giải quyết bài toán “kinh niên” về ùn tắc giao thông, ngập úng và ô nhiễm môi trường tại các quận nội thành cũ.
Không chỉ có vậy, công cuộc này cũng giúp Hà Nội tái thiết giá trị di sản và không gian sống, chuyển từ tư duy “bảo tồn – cải tạo” sang “tái thiết giá trị”. Công tác bảo tồn sẽ theo hướng có chọn lọc. Khu phố cổ và phố cũ sẽ được “thở” đúng nghĩa khi mật độ dân cư giảm xuống. Các không gian di sản dọc sông Hồng, sông Đuống sẽ được khai thác để tạo trục cảnh quan văn hóa – lịch sử.
Vùng nội đô không chỉ tái cấu trúc nhân khẩu học theo hướng giảm mật độ, mà còn tăng không gian xanh. Diện tích đất sau khi di dời các cơ sở sản xuất, cơ quan và dân cư sẽ được ưu tiên cho hạ tầng xã hội (trường học, công viên) thay vì tiếp tục xây cao tầng.
Lộ trình di dời cụ thể được chia thành hai giai đoạn chính để đảm bảo tính khả thi. Giai đoạn 2026 – 2035, sẽ di dời khoảng 442 nghìn người khu vực sông Hồng, Hồ Tây và vùng phụ cận; giai đoạn 2036 – 2045 sẽ di dời cũng khoảng 442 nghìn người khu phố cổ, phố cũ và các khu vực còn lại trong Vành đai 3.
Cùng với kế hoạch giãn dân là một loạt những dự án hạ tầng sẽ được triển khai, tạo nền tảng để thực hiện cuộc tái cấu trúc toàn diện bộ mặt Thủ đô. Một loạt dự “xương sống” sẽ xác lập hình hài và định vị tầm vóc của Hà Nội. Chẳng hạn như dự án Vành đai 4 – Vùng Thủ đô. Đây được ví như “Chiếc thắt lưng” nới rộng không gian đô thị, là dự án quan trọng nhất để phá vỡ thế “độc đạo” của các trục đường xuyên tâm và giải tỏa áp lực cho Vành đai 3. Thực tế đến nay (đầu năm 2026), đường song hành đã đạt khoảng 85% khối lượng, dự kiến sẽ cơ bản hoàn thành vào Quý II/2026. Công tác giải phóng mặt bằng gần như đã cán đích (99,9%). Vành đai 4 không chỉ để xe tải đi qua mà là để hình thành các khu đô thị mới dọc tuyến tại Mê Linh, Đan Phượng, Hoài Đức, Thanh Oai và Thường Tín. Đây là “lối thoát” cho nội đô, kéo dòng người (giãn dân) ra khỏi khu vực cũ để đến với các đô thị vệ tinh hiện đại hơn.
Tiếp đến là mạng lưới Metro – được ví như “mạch máu” thay đổi thói quen di chuyển. Các chuyên gia chỉ ra rằng, nếu không có hệ thống đường sắt đô thị đủ mạnh, việc giãn dân sẽ thất bại vì người dân vẫn phải “khổ sở” vào trung tâm làm việc mỗi ngày.
Thử điểm qua tiến độ thực hiện các dự án giao thông quan trọng này:
Đầu tiên là tuyến 2A (Cát Linh – Hà Đông), đến nay cơ bản đã vận hành ổn định. Đây được coi là trục xương sống phía Tây Nam.
Tiếp đến là tuyến 3 (Nhổn – Ga Hà Nội). Hiện nay, đoạn trên cao đã chạy, đoạn ngầm đang tăng tốc về điểm cuối ga Trần Hưng Đạo (trước mặt nhà ga đường sắt Hà Nội). Tuyến này kết nối phía Tây (Nhổn, Cầu Giấy) vào lõi trung tâm.
Tuyến 5 (Văn Cao – Hòa Lạc), đang chuẩn bị khởi công. Đây được đánh giá là tuyến vô cùng quan trọng, là “sợi dây” nối trung tâm với “Thành phố phía Tây” (Hòa Lạc).
Tuyến 2 (Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo), đang điều chỉnh dự án, kết nối khu đô thị phía Bắc (Ciputra) vào nội đô.
Nhiều người nói rằng, Hà Nội đã thực hiện cuộc giãn dân lâu rồi, nhưng chưa thực sự đạt được như mong muốn, và lần này liệu có khả thi?
Nhìn tổng thể cuộc tái cấu trúc toàn diện bộ mặt Thủ đô lần này (bối cảnh năm 2026), có những điểm khác biệt lớn:
Thứ nhất, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã tạo cơ chế pháp lý đặc thù để Hà Nội chủ động về ngân sách và quy hoạch.
Thứ hai, Hà Nội bắt đầu phát triển đô thị dựa trên các nhà ga Metro (mô hình TOD (Transit Oriented Development). Cứ nơi nào có ga tàu, nơi đó có cao ốc, dịch vụ, giúp người dân ở xa vẫn tiếp cận tiện ích nhanh chóng.
Thứ ba, Hà Nội đang đi đầu trong phát triển hạ tầng số với việc chuyển đổi số và làm việc từ xa, giúp giảm bớt nhu cầu phải “mặt đối mặt” tại các sở ngành ở trung tâm.
Đó là cơ hội và những thuận lợi nhìn thấy. Nhưng, dù viễn cảnh rất tươi sáng, vẫn phải thẳng thắn rằng, công cuộc này sẽ đối mặt với những “nút thắt” lớn, cần phải có những kế sách đúng đắn, đủ tầm, đúng thời điểm và thích hợp để vượt qua.
Trước hết là bài toán mưu sinh. Việc di dời dân là việc dễ nói nhưng khó làm, nếu nơi ở mới không đảm bảo sinh kế. Người dân phố cổ vốn sống dựa vào kinh tế vỉa hè, du lịch; nếu chuyển đến các khu đô thị vệ tinh mà thiếu việc làm, họ sẽ có xu hướng “quay về”.
Hai là, con số 4 triệu tỷ đồng sẽ là một áp lực tài chính cực lớn, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa ngân sách nhà nước và huy động vốn xã hội hóa.
Một điểm mấu chốt và vô cùng quan trọng là việc đồng bộ hạ tầng. Với hạ tầng kỹ thuật, yêu cầu đặt ra là, các tuyến metro và đường vành đai 4, vành đai 5 cần phải hoàn thiện đúng tiến độ để kết nối vùng lõi với các “cực” mới, nếu không việc di dời sẽ chỉ làm tăng thêm khoảng cách di chuyển và chi phí xã hội – Đây là thách thức lớn nhất. Với “hạ tầng xã hội”, nếu trường học tốt, bệnh viện lớn và việc làm không dịch chuyển ra ngoài theo, thì các khu đô thị mới dọc Vành đai 4 sẽ rất dễ trở thành những “đô thị ngủ”.
Việc di dời gần 860 nghìn người giống như một cuộc “đại phẫu” để cứu lấy trái tim đang bị nghẹt thở của Hà Nội. Nếu thành công, chúng ta sẽ thấy một Hà Nội hiện đại như Seoul hay Tokyo nhưng vẫn giữ được cái “hồn” của 36 phố phường. Tuy nhiên, chìa khóa nằm ở việc biến các đô thị vệ tinh thành nơi “đáng sống và dễ sống” chứ không chỉ là tạo dựng những khối bê tông ngủ yên./.
Ngọc Lý
