Trong nhiều năm gần đây tại Việt Nam, ta chứng kiến một sự trỗi dậy của những trung tâm du lịch về đêm mới. Nếu trước năm 2000, chỉ có TP.HCM nổi tiếng là nơi náo nhiệt cho những buổi tiệc tùng, thì sau đó Hà Nội, Đà Nẵng đã nhanh chóng bắt kịp nhịp phát triển và tham gia vào thị trường hấp dẫn này.
Không chỉ vậy, tại nhiều thành phố du lịch nhỏ như Hội An, Phú Quốc, Hạ Long… không khí tiệc tùng cũng bắt đầu gắn với nhịp sống hàng ngày của đô thị. Câu hỏi chúng tôi đặt ra là: Những mô hình “thành phố tiệc tùng” (party city) hình thành như thế nào? Sự đa dạng của những mô hình đó ra sao? Sức hấp dẫn của chúng nằm ở đâu? Chúng ta sẽ cùng quan sát một số ví dụ ở châu Mỹ và tìm hiểu kinh nghiệm cho những “không gian tiệc tùng” trong các đô thị Việt Nam.
Đô thị tiệc tùng có từ bao giờ?
Các đô thị tiệc tùng không phải sản phẩm hiện đại. Chúng có nguồn gốc từ các thành phố lễ hội Hy Lạp và La Mã cổ đại, nơi có không gian đô thị gắn với vui chơi tập thể hay những lễ hội rượu vang. Pompeii – thành phố náo nhiệt sầm uất đã bị hủy diệt bởi núi lửa là một ví dụ điển hình của mô hình “party city” này. Cùng với sự phát triển của ngành hàng hải, các thành phố cảng thế kỷ 17 – 19 trở thành những địa điểm tiệc tùng như New Orleans, Bergen, Macau… Tại đó, các thủy thủ, thương nhân, nhà hát, quán rượu là những yếu tố hình thành nên “khu giải trí đêm. Thế kỷ 20 chứng kiến sự bùng nổ của đô thị giải trí với sự tiến bộ của công nghệ chiếu sáng, đây là thời điểm mô hình “party city” hiện đại được khởi phát rõ rệt.
Thành phố tiệc tùng được định nghĩa là mô hình đô thị nơi giải trí – lễ hội – văn hóa trở thành động lực chủ chốt phát triển kinh tế và công cụ định hình thương hiệu đô thị mà trong đó không gian văn hóa – sáng tạo đa phương diện – trải nghiệm du lịch là các thành phần chủ đạo. Nó được thể hiện đặc thù bởi sự hoạt động xuyên suốt thời điểm ban đêm của hệ thống giao thông, không gian công cộng, của dịch vụ, hệ sinh thái giải trí – nghệ thuật và quản trị.
Các mô hình “thành phố tiệc tùng – party city” hiện đại rất đa dạng. Hẳn chúng ta đều đã từng nghe đến thành phố casino – giải trí Las Vegas gắn với sự hợp pháp hóa cờ bạc năm 1931 và sự bùng nổ casino – nightlife từ thập niên 1940 – 1950. Bên cạnh đó là những thành phố lễ hội không kém phần nổi tiếng như Rio de Janeiro từ đầu những năm đầu thế kỷ 20 khi Carnival trở thành thương hiệu toàn cầu và định hình mô hình “festival city”.
Sự đa dạng còn mở rộng đến những mô hình thành phố du lịch như “resort party city”, thành phố ẩm thực, thành phố techno gắn với âm nhạc điện tử, nghệ thuật và văn hóa giới trẻ… “Party city” không phải một mô hình duy nhất mà là một phổ rộng từ vị văn hóa đến vị tiêu dùng. Để hình dung rõ hơn, chúng ta cùng quan sát hai ví dụ tiêu biểu là mô hình xa xỉ của Las Vegas và mô hình đại chúng của Rio de Janeiro.
Từ hình ảnh xa xỉ đến “thành phố trách nhiệm”
Las Vegas năm 1931 có khởi đầu là một thị trấn đường sắt nhỏ nơi người Mỹ đã tạo ra những kỳ quan nhân tạo, những sòng bài lộng lẫy, và các show diễn triệu đô trải nghiệm sự xa xỉ giữa sa mạc Nevada cằn cỗi. Việc hợp pháp hóa cờ bạc cùng với sự bùng nổ của ngành giải trí sau Thế chiến II đã biến Las Vegas thành “thủ đô giải trí của thế giới”. Ngành công nghiệp sòng bài là nguồn thu chính với doanh thu hàng tỷ đô-la hàng năm cho thành phố và tiểu bang Nevada thành phố mọc lên như một ảo ảnh rực rỡ của ánh đèn neon và những dòng thác nước nhân tạo lấp lánh.
Đây là một đô thị không được xây dựng dựa trên tài nguyên thiên nhiên hay vị trí giao thương chiến lược, mà dựa trên trí tưởng tượng không giới hạn của con người và sức mạnh của nền kinh tế giải trí. Tại Las Vegas, khái niệm thời gian hoàn toàn bị xóa nhòa. Các sòng bạc không có cửa sổ và đồng hồ nhằm giữ chân con người trong một vòng lặp tiêu dùng liên tục. Lối sống này thúc đẩy một nhu cầu không ngừng nghỉ về thực phẩm, dịch vụ và sự kích thích tinh thần.
Các công trình tại Las Vegas có vòng đời ngắn hơn bất kỳ nơi nào khác. Một khách sạn khổng lồ có thể bị phá hủy hoàn toàn bằng thuốc nổ để nhường chỗ cho một công trình khác lộng lẫy hơn và mang chủ đề mới mẻ hơn. Chu kỳ trung bình của một resort lớn là 20 – 30 năm trước khi bị thay thế. Triết lý ở đây là “cũ là chết, mới là sống”. Điều đó khiến Las Vegas trở thành một giấc mơ không bao giờ ngừng tỏa sáng.
Las Vegas quyến rũ bởi khả năng tạo ra “thế giới khác” giúp con người rời khỏi đời sống thường nhật. Tại đây, họ không chỉ mua hàng hóa mà mua cảm xúc. Thành phố đầu tư vào những “điểm chạm” trải nghiệm, các show diễn như Cirque du Soleil hay các nhà hàng của những đầu bếp đạt sao Michelin để tạo ra sức hấp dẫn và giữ chân cư dân cũng như du khách. Trải nghiệm nơi đây được thiết kế để kích thích tất cả các giác quan cùng lúc, từ mùi hương đặc trưng trong mỗi khách sạn đến âm thanh vòm được hiệu chỉnh chính xác.
“Las Vegas không phải là một thành phố. Nó là một trải nghiệm”- Gottdiener,M.
Trong tương lai, Las Vegas sẽ luôn là “thành phố tiệc tùng”, nhưng họ đang nỗ lực chuyển sang vận hành bằng năng lượng mặt trời và nước tái chế. Về năng lượng, với hàng triệu bóng đèn LED và hệ thống điều hòa chạy hết công suất để tạo hiệu ứng hấp dẫn, “thành phố không ngủ” này cần sự làm việc liên tục của các nhà máy điện quy mô lớn. Hiện nay, 24% điện toàn Nevada đến từ năng lượng tái tạo.
Tận dụng lợi thế ánh nắng dồi dào, các sòng bạc lớn như MGM hay Caesars đã đầu tư vào các cánh đồng điện mặt trời khổng lồ. Mục tiêu của nhiều tập đoàn giải trí tại đây là đạt mức 100% năng lượng tái tạo trong tương lai gần. Các khách sạn xây dựng mới đều phải đạt các chứng chỉ xanh nghiêm ngặt. Việc sử dụng vật liệu thông minh và hệ thống quản lý năng lượng tự động giúp giảm đáng kể dấu chân carbon của các tổ hợp giải trí.
Về tài nguyên nước, ít ai biết rằng Las Vegas là một trong những thành phố tái chế nước tốt nhất thế giới. Gần 100% lượng nước sử dụng trong nhà như vòi sen, bồn cầu được thu gom, xử lý và trả lại hồ Mead để tái sử dụng. Thành phố đã ban hành các quy định nghiêm ngặt về việc loại bỏ cỏ trang trí để cắt giảm một hạng mục tiêu tốn lượng nước khổng lồ. Từ 2002 – 2023, thành phố giảm 58% lượng nước sử dụng bình quân đầu người nhờ sử dụng thiết bị tiết kiệm nước. Khi một thành phố giữa sa mạc có thể học cách tiết kiệm từng giọt nước để duy trì những đài phun nước rực rỡ của mình, thì đó là hy vọng cho thấy sự sáng tạo và những bữa tiệc của con người có thể trở nên “trách nhiệm” hơn.
Tiệc tùng đại chúng và trải nghiệm cảm xúc
Nếu Las Vegas là một “màn kịch” được dàn dựng tỉ mỉ dưới ánh đèn neon nơi mọi sự xa hoa đều nằm trong kịch bản của các nhà đầu tư thì Rio de Janeiro ở Brazil lại là một thực thể hoàn toàn khác biệt. Tại Rio, văn hóa không được nhốt trong các nhà hát hay phòng triển lãm, nó tràn xuống phố.
Để hiểu được linh hồn của Rio, ta có không gian đậm chất Afro-Brazil ở Pedra do Sal, nghĩa là Tảng đá Muối – một địa danh lịch sử được UNESCO công nhận là biểu tượng di sản thế giới. Cái tên Pedra do Sal gợi nhắc về một quá khứ nhọc nhằn. Vào thế kỷ 19, đây là nơi những người nô lệ da đen gốc Phi phải khuân vác những bao muối nặng trĩu từ tàu biển lên dốc đá trơn trượt. Mỗi bước chân của họ in hằn nỗi đau khổ sai. Nhưng cũng chính tại đây, trong những giờ giải lao hiếm hoi, họ đã tìm thấy sự an ủi từ cội nguồn. Khi những nghi lễ tôn giáo Candomblé bí mật và nhịp điệu thô mộc, đau thương của những bài hát dân gian Phi châu được xướng lên – thì điệu nhảy Samba – linh hồn của Brazil đã chính thức khai sinh. Khu vực xung quanh Pedra do Sal đã được mệnh danh là “châu Phi nhỏ” và trở thành nơi tụ họp của những người tự do, nơi đó lưu giữ những nét văn hóa nguyên bản nhất của lục địa đen giữa lòng Nam Mỹ.
“Pedra do Sal là nơi samba diễn ra ngoài trời, miễn phí, không sân khấu, không khu biệt ranh giới giữa nghệ sĩ và khán giả.” – The Rio Times
Ngày nay, cứ mỗi chiều tối thứ hai hàng tuần, Pedra do Sal lại biến thành một “thánh đường” ngoài trời. Không có sân khấu lộng lẫy, các nhạc công ngồi quanh một chiếc bàn gỗ đơn sơ với hàng ngàn người dân địa phương và du khách vây quanh.
Trong cái không khí quyến rũ đặc quánh mùi rượu chanh Caipirinha và sự cuồng nhiệt, Samba hiện lên như một tôn giáo không biên giới. Chính trên dốc đá mà cha ông họ từng khuân muối, người dân nơi đây nhảy múa. Vũ điệu sôi động, tinh thần tự do biến nơi này thành một biểu tượng của kháng chiến và niềm vui tái sinh. Khi tiếng trống Samba vang lên, mọi ranh giới đô thị đều bị xóa nhòa. Từ những bãi biển Copacabana sang trọng đến những lối đi lắt léo trong các Favela – khu ổ chuột, tất cả đều hòa vào một nhịp đập. Carnival là thời điểm người nghèo trở thành “vua chúa” trong những bộ trang phục lộng lẫy, và đường phố được trả về đúng nghĩa đen của nó, là không gian của cộng đồng – nơi quyền năng của xe hơi và bê tông phải nhường chỗ cho sự thăng hoa của con người.
Theo RioOnWatch, Carnival Rio đón gần 2 triệu du khách mỗi năm. Dưới góc độ đô thị học, Carnival không chỉ là một lễ hội mà còn là cách Rio tổ chức lại không gian sống. Với mô hình “tiệc tùng carbon thấp” này, niềm vui được tạo ra từ sự kết nối người với người thay vì từ sự tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên quá mức. Như vậy, sức hấp dẫn của các “party cities” không chỉ đến từ xa xỉ hay tiêu dùng mà còn đến từ các trải nghiệm cảm xúc phong phú.
Trong khi Las Vegas xây dựng thương hiệu đô thị dựa trên hiện thực hoá những giấc mơ táo bạo nhất của con người, thì Rio de Janeiro phát triển bằng sự chú trọng đến tích lũy cảm xúc và ký ức của cư dân. Thay vì phát triển theo những bản quy hoạch khô cứng từ trên xuống, Rio lớn lên như một cơ thể sống biết thích nghi với địa hình đồi núi dốc đứng và sự đa dạng văn hóa.
Từ đó, từng góc phố hay những ngã tư đường đều trở thành những “điểm chạm” cảm xúc lưu giữ vô vàn câu chuyện đời thường. Sức quyến rũ từ những bức tranh đầy màu sắc trên mảng tường cũ, từ những con hẻm ngoằn ngoèo, và từ sự tự phát của văn hóa dân gian dần dần trở thành linh hồn của Rio. Sự hỗn loạn một cách trật tự rất đời của thành phố này khiến du khách và cư dân cảm thấy được kết nối sâu sắc với không gian xung quanh thay vì cảm giác xa lạ trong những đô thị kính và thép bóng bẩy.
Bài học về sự cân bằng và bản sắc
Việt Nam đang đứng trước một khúc quanh lịch sử của quá trình đô thị hóa. Khi “nền kinh tế ban đêm” được Chính phủ phê duyệt đề án phát triển, các đô thị lớn không còn chỉ là nơi để làm việc mà đang chuyển mình thành những “sân khấu” giải trí. Tuy nhiên, nhìn từ bài học xa hoa của Las Vegas và những bữa tiệc bản địa của Rio de Janeiro, bài toán đặt ra cho Việt Nam không chỉ là doanh thu, mà là sự cân bằng giữa tăng trưởng và bản sắc đô thị.
Quản trị “kinh tế trải nghiệm” và tính đa dạng
Những bài học từ triết lý tiêu dùng của Las Vegas không còn là những câu chuyện xa xôi, mà đã hiện hữu trực tiếp trong cấu trúc của các thành phố tại Việt Nam. Ta thấy trong trường hợp của Phú Quốc, với tốc độ tăng trưởng khách du lịch bình quân đạt hơn 25%/năm, đảo ngọc đang chuyển mình từ một nơi hoang sơ thành một trung tâm giải trí tầm cỡ mang hình bóng của một “Las Vegas nhiệt đới”.
Những tổ hợp “thành phố không ngủ”, các công trình mô phỏng kiến trúc Địa Trung Hải hay những show diễn đa giác quan tại Nam đảo cho thấy Phú Quốc đang đi theo triết lý kinh tế trải nghiệm. Mặc dù sự đa dạng là điều cần thiết, nhưng cũng cần tránh sao chép kiến trúc quá đà khiến du khách quên mất họ đang ở Việt Nam. Thay vào đó, cần tích hợp văn hóa làng chài, ẩm thực nước mắm và các câu chuyện dân gian đảo vào các show diễn công nghệ cao tại Nam Đảo.
Ngoài ra, Phú Quốc đang đối mặt với vấn đề tiêu thụ năng lượng và xử lý rác thải, nước thải khổng lồ. Nếu không có hệ thống tuần hoàn nước và năng lượng sạch, “giấc mơ giải trí” sẽ sớm trở thành gánh nặng cho hệ sinh thái biển đảo.
Trong trường hợp của TP.HCM, là nơi mô hình tiêu dùng hiện đại giao thoa với văn hóa đường phố bình dân, chúng ta cần một “quy hoạch đô thị đêm”. Các khu vực như Bùi Viện hay các Rooftop bar ở quận 1 cũ nên được quản trị như những “điểm chạm cảm xúc”. Đây cũng là nơi có thể thí điểm quản trị theo mô hình “hội đồng về đêm” đang được áp dụng tại các siêu đô thị lớn.
Bên cạnh đó, để giảm tải cho lõi nội đô quận 1 cũ, thành phố cần hệ thống giao thông công cộng về đêm. Việc triển khai các tuyến xe buýt điện 24/7 có thể giúp giảm đến 15 – 20% tình trạng ùn tắc cục bộ và hạn chế tai nạn giao thông do nồng độ cồn. Thách thức đô thị hiện nay không chỉ là xây dựng bao nhiêu khu vui chơi, mà là làm sao để tìm thấy điểm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn ký ức và trách nhiệm với môi trường để trở thành những đô thị tiêu dùng và tiệc tùng “thông minh” hơn.
“Khoảng lặng” và Di sản
Bên cạnh đó, không gian “đô thị tiệc tùng” của Việt Nam không nên chỉ sao chép các mô hình phương Tây mà nên tích hợp yếu tố truyền thống, nghệ thuật trình diễn bản địa vào các show diễn công nghệ cao. Điều này tạo ra sự khác biệt cạnh tranh trên bản đồ du lịch thế giới. Nếu TP.HCM là nhịp đập hối hả, thì Hà Nội và Đà Nẵng lại cần nghệ thuật của sự tinh tế để tích hợp tiệc tùng vào không gian di sản.
Thủ đô là ví dụ điển hình của mô hình “Party City” gắn với văn hóa. Tạ Hiện hay phố đi bộ Hồ Gươm chính là những “Pedra do Sal” phiên bản Việt. Sức hấp dẫn ở đây không đến từ hàng ngàn bóng đèn LED mà đến từ sự kết nối cộng đồng. Thành phố đêm có thể ưu tiên không gian cho các nghệ sĩ đường phố và nghệ thuật truyền thống ngay trong lòng phố, như ở phố cổ cuối tuần đều có biểu diễn hát quan họ, ca trù, hòa tấu nhạc dân gian ở khu vực đền Bạch Mã và Ô Quan Chưởng. Đó chính là những khoảng lặng văn hoá giữa những náo nhiệt của hội nhập. Ta có thể dành ít nhất 30% không gian phố đi bộ cho nghệ thuật trình diễn địa phương để tạo ra sự khác biệt.
Ngoài ra, để tránh sự “đồng nhất hóa” những con phố náo nhiệt theo một hình ảnh chung chung, ta có thể di sản hoá các không gian hiện đại. Ví dụ Hà Nội có thể khuyến khích mô hình bia hơi truyền thống như một di sản phi vật thể ở khu Tạ Hiện. Đó chính là cách tạo ra lợi thế cạnh tranh độc đáo cho khu phố này. Nhưng trên hết, vấn đề an toàn trong những không gian tiệc tùng về đêm cần được ưu tiên hàng đầu:
“Các cơ sở giải trí về đêm góp phần vào vốn xã hội và đời sống công cộng của các thành phố, tuy nhiên chúng thường tạo các rào cản, nguy cơ về giai cấp, giới tính và thiếu tính toàn diện.” – David Grazian
Chúng ta cần kết hợp hài hoà giữa sự thông minh của công nghệ, sự bền bỉ của di sản và sự nhân văn trong kết nối. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể tạo ra những “di sản sống” trọn vẹn, nơi mỗi cư dân và du khách đều tìm thấy nụ cười và sự an tâm tại những đô thị thân thiện của Việt Nam.
Thay lời kết
Chúng ta học hỏi người Mỹ trong tư duy liên tục thay đổi và làm mới, đó có thể là chìa khóa để giữ chân du khách trong một thế giới đầy biến động. Chúng ta cũng cần học Rio de Janeiro cách để đưa nghệ thuật cộng đồng và sức sống đường phố vào các quảng trường dọc sông Hồng, sông Hàn, sông Sài Gòn biến các không gian đô thị ven sông, ven biển, thành những sinh thể có linh hồn thay vì chỉ là tập hợp những trung tâm du lịch quanh năm không ngủ dành cho du khách. Điều này tạo ra sức quyến rũ cho đô thị mà không đòi hỏi sự tiêu tốn tài nguyên cực đoan như các dịch vụ hay công viên giải trí khép kín.
Nhìn về Việt Nam, bài học về sự cân bằng chính là sự thấu hiểu rằng một đô thị giàu có không chỉ được đo bằng GDP hay những phố phường rực rỡ, mà bằng những giá trị bản sắc giữa làn sóng tiêu dùng. Chúng ta cần sự táo bạo của Las Vegas trong việc đầu tư trải nghiệm, nhưng cũng cần sự lãng mạn và nhân văn của Rio de Janeiro để thổi hồn vào những góc phố. Tương lai của đô thị Việt Nam nằm ở khả năng kết hợp các mảnh ghép đó một cách hài hòa bền vững và đậm đà bản sắc.
TS.KTS Bùi Duy Đức
