Cách đây không lâu, một khách hàng mang đến xưởng chúng tôi chiếc ghế mây chị mua qua mạng, nan mặt ngồi đứt mấy sợi sau chưa đầy một năm sử dụng. Chị hỏi ghế có đan lại được không. Câu trả lời là có — phần nan đứt thay được trong một buổi. Nhưng khi lật mặt dưới lên kiểm tra, vấn đề thật nằm ở chỗ khác: ruột khung đã bị mọt ăn rỗng thành từng đường hầm nhỏ, bóp nhẹ nghe tiếng vụn gỗ rơi. Chiếc ghế ấy, nói đúng ra, đã “hỏng” từ trước khi người thợ đầu tiên chạm tay vào đan — hỏng ở khâu chọn và xử lý phôi, là khâu người mua không bao giờ nhìn thấy.
Câu chuyện đó là lý do bài viết này không bắt đầu từ những không gian nội thất đẹp. Nó bắt đầu từ đầu kia của hành trình: bó phôi thô còn nguyên vỏ ở làng nghề, và đi theo sợi mây, thanh tre qua từng chặng — xử lý, tạo hình, vào nhà ở, qua mùa nồm, rồi đến ngày cần sửa chữa. Bởi tuổi thọ của vật liệu bản địa trong nhà hiện đại được quyết định dọc theo cả hành trình ấy, chứ không riêng ở chặng nào.
Chặng một: phôi thô và những làng nghề nuôi nghề
Phôi mây tre tốt ở Việt Nam vẫn gắn với các làng nghề lâu đời: mây tre đan Phú Vinh (Chương Mỹ, Hà Nội) nổi tiếng với thợ đan tay nghề cao; vùng Thanh Hóa, Hòa Bình là nguồn tre luồng, tre tầm vông được khai thác và sơ chế tại chỗ. Người làm nghề lâu năm nhìn bó phôi là đọc được nhiều thứ: sợi mây già đủ tuổi có màu ngà đều, mặt cắt mịn và nặng tay; mây non hái sớm thì ruột xốp, màu trắng bệch, đan lên đẹp nhanh nhưng cũng xuống cấp nhanh.
Cũng tại chặng này, cần gọi đúng tên ba loại phôi vẫn bị gọi chung là “mây tre”. Mây là thân cây leo ruột đặc, dai và dẻo, có thể uốn thành đường cong khi hơ nóng — vật liệu của khung cong và sợi đan. Song là phần lõi của cây mây được tách ra trong quá trình sơ chế, tiết diện đều, thường dùng làm sợi đan mịn và lõi của các mối cuốn. Tre khác hẳn: thân rỗng, cứng theo chiều dọc sợi, chịu lực nén tốt nhưng giòn khi bị tác động ngang thớ. Trong một sản phẩm hoàn chỉnh, ba loại phôi này đảm nhiệm ba việc khác nhau; nhầm vai trò của chúng — chẳng hạn lấy nan tre làm chi tiết phải uốn cong gắt — là lỗi kỹ thuật xuất hiện ngay từ bản vẽ, và không khâu hoàn thiện nào sửa được.
Chặng hai: xử lý — chặng ít được nhìn thấy nhất, quyết định nhiều nhất
Nếu phải chọn một chặng làm nên khác biệt giữa món đồ dùng bền mười năm và món đồ hỏng sau hai mùa mưa, chúng tôi chọn chặng xử lý phôi. Có ba việc phải làm xong trước khi phôi được phép bước vào khâu đan và lắp ráp.
Việc thứ nhất là lấy đi “thức ăn” của mối mọt. Trong ruột mây tre còn nhiều tinh bột và đường — nguồn dinh dưỡng khiến mọt bột, mọt tre tìm đến. Cách làm truyền thống ở làng nghề là ngâm phôi trong nước ao nhiều ngày, thậm chí luộc phôi, để tinh bột tan và lên men trôi đi. Các xưởng ngày nay kết hợp thêm ngâm dung dịch muối borat để hoạt chất thấm sâu vào thớ phôi, tạo môi trường mà côn trùng không sống được. Nguyên tắc không đổi qua mọi cách làm: xử lý phải thấm vào ruột, chứ phun phủ bề mặt bên ngoài thì gần như vô ích, vì mọt đục từ trong ra.
Việc thứ hai là đưa phôi về trạng thái khô ổn định. Ở xưởng chúng tôi, phôi sau xử lý được phơi và sấy cho tới khi độ ẩm đo bằng máy cầm tay ổn định quanh mức 10–14% mới được nhập kho chờ sản xuất. Phôi còn ẩm mà đã đan kín, lên khung, thì trong quá trình khô tiếp nó sẽ co lại: mối đan chùng, khung phát ra tiếng kêu khi ngồi, các khe hở xuất hiện đúng ở những chỗ cần kín. Không ít sản phẩm mây tre giá rẻ hỏng nhanh chính vì bị cắt ngắn chặng này để kịp tiến độ đơn hàng — trong nghề này, thời gian chờ phôi khô cũng là một thứ “nguyên liệu”, và nó không rút ngắn được bằng tiền.
Việc thứ ba là lớp bảo vệ bề mặt, nhưng bảo vệ vừa đủ. Một lớp dầu lau hoặc sơn mờ mỏng giúp bề mặt đỡ hút ẩm trực tiếp và dễ lau chùi. Ngược lại, phủ kín đặc cả hai mặt của một tấm đan là sai lầm ngược chiều: hơi nước lọt vào thớ sẽ không thoát ra được, tích lại và sinh mốc từ mặt trong. Mặt sau của tấm đan, của cánh tủ mây cần được để “thở” — đó là chi tiết nhỏ nhưng người thiết kế phải tính từ lúc vẽ, thay vì giao hết cho khâu sơn.
Chặng ba: từ xưởng vào không gian sống
Khi phôi đã đi qua hai chặng đầu, mây tre bước vào nhà ở hiện đại với một vị thế rõ ràng: chúng mạnh nhất ở vai trò lớp bề mặt, lớp che và lớp lọc sáng đặt trên một kết cấu chịu lực độc lập — chứ không phải vai trò kết cấu chính. Ba ví dụ từ công trình chúng tôi đã làm có thể minh họa rõ cách đặt vật liệu này.
Ở một homestay nhỏ tại Ninh Bình, khu vực ăn uống chung dùng dãy chụp đèn thả đan mây khổ lớn treo trên bàn dài, kết hợp vách nan tre ngăn ước lệ giữa sảnh và hành lang vào phòng nghỉ. Nan tre ở đây không “trang trí cho vui”: nó chắn tầm nhìn trực diện nhưng vẫn để gió và ánh sáng đi qua, giúp hành lang không cần bật đèn ban ngày. Chủ đầu tư chọn vật liệu bản địa còn vì một lý do thực tế — nếu một nan bị gãy do va chạm trong quá trình vận hành, thợ địa phương thay được ngay, không phải chờ đặt hàng vật liệu lạ từ xa.
Trong một căn nhà phố tại Hà Nội, mây tre xuất hiện ở hai vị trí ít ai nghĩ tới. Cửa lùa của tủ áo phòng ngủ dùng mặt đan mây thưa thay cho cánh gỗ kín: khoang tủ thoáng khí hơn hẳn, quần áo treo lâu ngày đỡ mùi ẩm — vấn đề rất thật trong khí hậu miền Bắc. Còn cửa sổ phòng ngủ hướng Tây được che bằng lớp lam tre bên trong, giảm nắng gắt buổi chiều mà không biến phòng thành hộp kín như rèm dày hai lớp.
Với gia chủ muốn bắt đầu thận trọng hơn, đồ rời là cửa ngõ an toàn: đèn bàn đầu giường khung mây, gương treo sảnh vào bọc khung mây uốn, một chiếc ghế đôn đan song. Đồ rời hỏng thì sửa hoặc thay riêng món đó, không động tới cả hệ nội thất.
Ngược lại, có những vị trí chúng tôi chủ động từ chối dùng mây tre khi tư vấn. Đó là khu vực nấu nướng nhiều khói và dầu mỡ — mỡ bám vào khe đan rất khó làm sạch triệt để; là mặt sàn và bậc đi lại chịu mài mòn trực tiếp; và là mọi chi tiết đặt ngoài trời không mái che hoặc thường xuyên dầm nước. Vật liệu hữu cơ, dù xử lý tốt đến đâu, cũng có giới hạn của nó, và nói rõ giới hạn với khách ngay từ đầu là một phần của làm nghề tử tế.
Chặng bốn: sống cùng vật liệu qua mùa nồm
Đưa được mây tre vào nhà mới là nửa hành trình; nửa còn lại là những năm tháng sử dụng, mà thử thách lớn nhất ở miền Bắc mang tên mùa nồm. Những tuần độ ẩm không khí chạm ngưỡng 85–95%, bề mặt đồ nội thất “đổ mồ hôi”, và đó là lúc cách xử lý phôi ở chặng hai cho thấy giá trị thật: phôi đã ổn định độ ẩm và được xử lý chống mọt từ ruột sẽ đi qua mùa nồm gần như không thay đổi, trong khi phôi xử lý qua loa bắt đầu nổi mốc ở mặt khuất và mềm dần ở các mối cuốn.
Người dùng cũng có phần việc của mình, nhưng rất nhẹ: kê đồ đan cách tường vài centimet để không khí lưu thông sau lưng tủ, ghế; tranh thủ những ngày nắng hiếm hoi trong mùa nồm để mở cửa thông gió, hoặc chạy máy hút ẩm cho phòng chứa nhiều đồ mây tre; lau bụi bằng khăn khô hoặc hơi ẩm rồi để khô tự nhiên, tránh xịt nước trực tiếp lên bề mặt đan. Chúng tôi thường bàn giao kèm một tờ hướng dẫn bảo quản ngắn cho gia chủ — vài dòng thôi, nhưng nó giúp mối quan hệ giữa người dùng và vật liệu không bắt đầu bằng sự cố.
Chặng năm: hỏng thì sửa, thay vì bỏ
Hành trình của một món đồ mây tre không nhất thiết kết thúc ở lần hỏng đầu tiên, và đây là chặng mà vật liệu bản địa giữ lợi thế rõ nhất so với nhiều vật liệu công nghiệp. Mặt ngồi của một chiếc ghế ăn đứt vài sợi đan: người thợ tháo đúng mảng đan hỏng, luồn sợi mới theo đúng hoa văn cũ, một buổi làm việc là ghế quay lại bàn ăn. Một nan tre trong vách ngăn bị gãy: thay riêng nan đó, các nan còn lại không hề bị động vào. Mối cuốn ở tay vịn lỏng theo năm tháng: tháo ra cuốn lại bằng sợi song mới, chi phí chỉ bằng một phần nhỏ giá trị món đồ.
Điều kiện để việc sửa chữa dễ dàng như vậy phải được chuẩn bị từ chặng thiết kế: các phần đan nên làm thành từng mảng, từng tấm có thể tháo rời độc lập khỏi khung, thay vì đan chết liền một khối. Khi đó, sửa một món đồ mây tre giống như thay một linh kiện — và một món đồ được sửa hai, ba lần trong vòng đời của nó sẽ phục vụ gia đình lâu hơn nhiều món đồ công nghiệp chỉ có hai trạng thái “còn mới” và “vứt đi”. Trên bình diện rộng hơn, đó là cách vật liệu bản địa đóng góp vào việc giảm rác thải nội thất một cách thầm lặng và đo đếm được, thay vì bằng những khẩu hiệu xanh chung chung.
Kết: đi hết hành trình, vật liệu mới ở lại được
Nhìn lại cả hành trình, mây tre không phải vật liệu “bền” hay “yếu” theo kiểu một tính chất cố định. Cùng một bó phôi, đi qua đủ năm chặng — chọn đúng ở làng nghề, xử lý đúng ở xưởng, đặt đúng chỗ trong thiết kế, được chăm đúng cách khi sử dụng và sửa đúng lúc khi hư hỏng — sẽ cho một món đồ ở lại với gia đình cả chục năm. Bỏ qua một chặng, đặc biệt là chặng xử lý khuất sau cánh cửa xưởng, thì hai chữ “bản địa” chỉ còn lại giá trị hình thức. Với người làm nghề, tôn trọng vật liệu bản địa có lẽ bắt đầu từ việc tôn trọng chính hành trình đó.
KTS Đặng Thống — Kiến Trúc 2T
| KTS Đặng Thống là kiến trúc sư sáng lập Kiến Trúc 2T (Hà Nội). Anh xuất phát từ lĩnh vực sản xuất đồ mây tre trước khi chuyển sang thiết kế và thi công nội thất nhà ở, homestay. Anh hiện chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn từ thực tế xưởng và công trình tại blog Nội Thất Sáng Tạo 2T. |
