Thực trạng và thách thức phát thải trong lĩnh vực GTVT
Biến đổi khí hậu đang là vấn đề toàn cầu cấp bách, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và phát triển kinh tế – xã hội của các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Là một quốc gia ven biển với nhiều đô thị đông dân và khu vực dễ bị tổn thương, Việt Nam nằm trong nhóm các nước chịu tác động lớn từ biến đổi khí hậu.
Tại Hội nghị COP26, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã đưa ra cam kết mạnh mẽ đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và giảm ít nhất 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030.
Để hiện thực hóa các cam kết quốc tế, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 Phê duyệt Chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh và giảm phát thải trong lĩnh vực GTVT. Chương trình đặt ra mục tiêu đến năm 2050 toàn bộ phương tiện và thiết bị sử dụng trong lĩnh vực GTVT phải chuyển sang năng lượng xanh, đồng thời phát thải ròng khí nhà kính bằng 0.
Tuy nhiên, Việt Nam đang đối diện với nhiều thách thức trong quá trình chuyển đổi. Tính đến cuối năm 2023, cả nước có 5,4 triệu ô tô; 72 triệu xe máy chạy bằng xăng, cùng với đó là khoảng 2 triệu xe máy điện, hơn 20 nghìn ô tô điện, hơn 700 xe buýt điện.
Báo cáo của Bộ TN&MT (nay là Bộ NN&MT) năm 2022 cho biết, lượng phát thải khí nhà kính của lĩnh vực GTVT chiếm tới 19,3% tổng phát thải quốc gia, tương đương 61,3 triệu tấn CO₂ mỗi năm. Bên cạnh đó, hạ tầng hỗ trợ cho xe điện, phương tiện sạch còn hạn chế; nhận thức và thói quen tiêu dùng xanh trong xã hội chưa phổ biến; chi phí đầu tư ban đầu cho phương tiện điện hoặc chạy hydro còn cao, gây trở ngại cho doanh nghiệp và người dân trong quá trình chuyển đổi.
Mặc dù Chính phủ đã thúc đẩy phát triển giao thông công cộng, giao thông xanh… song hiện nay các phương tiện thân thiện với môi trường như xe buýt điện, xe đạp công cộng, metro… vẫn còn rất hạn chế và mới chỉ được triển khai ở tại các đô thị lớn.
Tuyến metro 2A (Cát Linh – Hà Đông) đi vào hoạt động từ năm 2021 và tuyến metro số 1 tại TP.HCM đang trong giai đoạn hoàn thiện là những tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, tỷ lệ người dân sử dụng phương tiện giao thông công cộng hiện vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Ngược lại, sự gia tăng chóng mặt của phương tiện cá nhân, đặc biệt là xe máy đã khiến nỗ lực giảm phát thải gặp nhiều khó khăn. Cùng với đó, hệ thống giao thông công cộng thiếu liên kết, thiếu tiện ích, chi phí đầu tư cao và chưa có cơ chế khuyến khích đủ mạnh khiến người dân vẫn ưu tiên sử dụng phương tiện cá nhân.
Một trong những trở ngại lớn khác là chi phí đầu tư ban đầu cho các phương tiện ít phát thải như xe điện, xe chạy khí hydro hay chuyển đổi sang logistics xanh vẫn còn cao. Doanh nghiệp vận tải, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng xanh, trong khi khái niệm “phương tiện sạch” vẫn còn khá mơ hồ đối với đa số người dân.
Về hệ thống chính sách, dù đã có Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, Quyết định 876/QĐ-TTg về chuyển đổi năng lượng xanh trong GTVT nhưng việc triển khai tại địa phương còn chậm, thiếu quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ. Bên cạnh đó, các văn bản pháp lý giữa các ngành liên quan vẫn chưa tạo ra “cú hích” đủ mạnh cho thị trường vận tải xanh.
Về ý thức cộng đồng và thói quen tiêu dùng, việc thay đổi thói quen sử dụng xe máy, ô tô cá nhân không phải chuyện dễ dàng. Người dân vẫn ưa chuộng sự tiện lợi của phương tiện cá nhân hơn là phụ thuộc vào hệ thống công cộng còn hạn chế. Ngoài ra, kiến thức về phát thải và khí hậu chưa được phổ cập rộng rãi khiến các hành vi tiêu dùng thiếu định hướng phát triển bền vững.
Không chỉ là nguyên nhân gây phát thải, GTVT còn là nạn nhân trực tiếp của biến đổi khí hậu. Những năm gần đây, hiện tượng nắng nóng gay gắt, mưa lớn bất thường, ngập úng đô thị ảnh hưởng nghiêm trọng đến hạ tầng giao thông, làm tăng chi phí vận hành và giảm hiệu suất sử dụng năng lượng.
Giải pháp triển khai và định hướng chính sách dài hạn
Trước những thách thức đó, chương trình hành động đã được Bộ GTVT (nay là Bộ Xây dựng) cụ thể hóa bằng các nhóm giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ. Trên phương diện quy hoạch, các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng đã bắt đầu tích hợp quy hoạch giao thông xanh vào các kế hoạch phát triển đô thị.
TP.HCM là địa phương tiên phong với việc triển khai hơn 400 xe buýt điện trên các tuyến nội đô và dự kiến đến năm 2025 sẽ thay thế toàn bộ xe buýt sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Nội, Thành phố cũng đã triển khai xe buýt điện tại ba bến xe trung tâm, trên 10 tuyến, giúp giảm hơn 30% lượng phát thải so với trước và tiết kiệm chi phí vận hành lên đến 20%.
Trong lĩnh vực vận tải hàng hóa, các doanh nghiệp logistics đang bắt đầu thử nghiệm phương tiện xanh. Công ty Vinatrans là một trong những đơn vị tiên phong sử dụng xe tải điện tại TP.HCM để giao hàng nội đô. Tuy nhiên, theo đại diện công ty, vấn đề lớn nhất vẫn là thời gian sạc và phạm vi di chuyển còn hạn chế. Với sự hỗ trợ của chính sách về tín dụng xanh, thị trường này được dự báo sẽ tăng trưởng nhanh trong thập kỷ tới.
Về mặt thể chế, Bộ Xây dựng đang phối hợp với Bộ Tài chính và Bộ Công thương thiết kế cơ chế tín dụng ưu đãi, miễn giảm thuế, khuyến khích nhập khẩu và sản xuất trong nước phương tiện không phát thải.
Từ góc nhìn học thuật, một số chuyên gia cảnh báo việc điện hóa lĩnh vực GTVT phải gắn liền với sự phát triển của năng lượng tái tạo. Nếu không, việc sử dụng xe điện sẽ chỉ là sự dịch chuyển phát thải từ lĩnh vực giao thông sang lĩnh vực năng lượng. Nhiều chuyên gia đề xuất Việt Nam cần sớm thiết lập thị trường tín chỉ carbon trong nước để vừa tạo nguồn tài chính cho doanh nghiệp vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật và tài chính, chương trình hành động còn chú trọng đến yếu tố con người. Đào tạo, bồi dưỡng và tái đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực GTVT là yếu tố then chốt giúp chương trình được triển khai đồng bộ và hiệu quả.
Tính đến giữa năm 2024 đã có hơn 2.000 cán bộ kỹ thuật, lái xe, nhân viên bảo trì tại các doanh nghiệp vận tải được tập huấn chuyên sâu về phương tiện năng lượng sạch. Các trường đại học như Đại học GTVT, Đại học Bách khoa TP.HCM và Đại học Cần Thơ đã chính thức đưa các mô-đun “giao thông xanh và năng lượng sạch” vào chương trình đào tạo chính khóa từ năm học 2023 – 2024.
Song song với đó, công tác truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng cũng đang được đẩy mạnh. Các chiến dịch như “Giao thông xanh – Vì tương lai Việt Nam” hay “Đi xe sạch – Hành động nhỏ, ý nghĩa lớn” đã được tổ chức tại các thành phố lớn, với sự tham gia của cộng đồng trẻ, các doanh nghiệp và tổ chức xã hội.
Trong định hướng chính sách dài hạn, Việt Nam cần ban hành văn bản luật về Giao thông xanh, đồng thời hoàn thiện các quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật cho phương tiện sạch, xây dựng hạ tầng sạc điện đồng bộ và tích hợp phát triển năng lượng tái tạo vào quy hoạch đô thị. Quỹ phát triển giao thông xanh nên được thành lập với nguồn vốn từ trái phiếu xanh, tín chỉ carbon và ngân sách nhà nước. Cơ chế ưu đãi thuế nhập khẩu linh kiện, hỗ trợ tín dụng, miễn lệ phí trước bạ cho phương tiện sạch cần được duy trì và mở rộng.
Chương trình hành động theo Quyết định 876/QĐ-TTg không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà còn là cơ hội lớn để kiến tạo một Việt Nam phát triển bền vững, hiện đại và hội nhập sâu rộng với thế giới.
Hoàng Cường
