Trong hệ thống biểu tượng kiến trúc của nhân loại, hình tượng con ngựa (Mã diện) không chỉ dừng lại ở vai trò một linh vật trang trí, mà còn là một module kiến trúc mang tính biểu tượng sống động, phản ánh sự tiến hóa của tư duy tổ chức nghệ thuật không gian và công nghệ xây dựng. Từ những khối đá cẩm thạch mang tính giải phẫu học chính xác của các quảng trường Phục hưng phương Tây đến những bóng ngựa gỗ sơn son thâm trầm, ước lệ trong đình làng Việt; từ những cấu trúc chịu lực cổ điển đến ngôn ngữ Parametric (thiết kế tham số) và công nghệ in 3D của kỷ nguyên 4.0… hình tượng ngựa luôn là điểm tụ thị giác và là nhân tố định hình dòng chảy năng lượng trong không gian…
1- Dấu ấn hình tượng Thiên lý mã trong lịch sử nghệ thuật tổ chức không gian và tạo hình kiến trúc trên thế giới và ở Việt Nam
1.1. Từ những quảng trường rực lửa phương Tây, đi từ cấu trúc chịu lực đến điểm tụ đô thị
Trong lịch sử kiến trúc phương Tây, con ngựa là biểu tượng của quyền lực và sự chinh phục. Hình tượng ngựa thường được tích hợp trực tiếp vào cấu trúc bao che hoặc trở thành tâm điểm của quy hoạch hình học. Ví dụ, tại các quảng trường từ thời La Mã đến Phục hưng, loại hình Tượng đài kỵ sĩ (Equestrian Statue) đóng vai trò là điểm nhấn thị giác và hạt nhân tổ chức không gian. Có thể thấy rõ ở một vài địa điểm sau đây qua các giai đoạn lịch sử của văn minh nhân loại:
+ Thời cổ đại: ngựa xuất hiện trên các trán tường (pediment) của đền Parthenon như một phần của cỗ xe thần Mặt trời Helios, đại diện cho sự vận hành của vũ trụ. Tại các đền đài Hy Lạp, ngựa được tạc theo lối điêu khắc phù điêu cao (high-relief), lấp đầy các góc nhọn của trán tường, tạo ra sự chuyển động năng động cho những khối đá tĩnh lặng. (Hình 1)
+ Thời Phục hưng và Baroque: những quảng trường như Campidoglio (Ý) hay Place Vendôme (Pháp), lấy tượng vị vua cưỡi ngựa làm trung tâm, khẳng định sự thống trị của con người đối với thiên nhiên và xã hội. Với tỷ lệ vàng về không gian gắn với tượng đài kỵ sĩ, việc đặt tượng ngựa tại giao điểm của các trục đường (như tại Quảng trường Campidoglio của Michelangelo) hoặc như tượng Peter Đại đế ở Nga, là biểu tượng của sự chinh phục và trị vì, không chỉ là vinh danh cá nhân mà là cách định vị không gian đô thị, biến con ngựa thành một cột mốc dẫn dắt điểm nhìn từ xa. (Hình 2)
+ Ngựa trong kiến trúc Hồi giáo: ngựa thường xuất hiện trong các bức phù điêu hoặc họa tiết trang trí tại các cung điện ở Ba Tư, tượng trưng cho sự quý tộc và tốc độ. (Hình 3)
+ Trong nghệ thuật công cộng và kiến trúc đương đại với The Kelpies (Scotland) – Một ví dụ hiện đại tuyệt đẹp với hai đầu ngựa khổng lồ cao 30m bằng thép không gỉ, vinh danh vai trò của ngựa trong lịch sử công nghiệp và đường thủy của Scotland.
1.2. Đến những không gian tâm linh thâm trầm tại Việt Nam – Sự tích hợp trong cấu trúc gỗ và không gian mở dân gian
Trái ngược với vẻ phô trương sức mạnh của phương Tây, hình tượng ngựa trong kiến trúc Việt Nam mang đậm tính Hộ mệnh và Linh hiển, mang sắc thái gần gũi hơn, pha trộn giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và Nho giáo. Ngựa không chỉ là vật trang trí mà đóng vai trò là linh vật trấn giữ hoặc vật dẫn tâm linh. Con ngựa được hóa thân vào các chi tiết kiến trúc gỗ một cách tinh xảo. Có thể thấy vật thức ngựa được sắp đặt và bố trí trong các không gian và kết cấu của các công trình kiến trúc sau đây:
Kiến trúc cung đình (lăng tẩm, cung điện):
+ Thời Lý – Trần: ngựa đá xuất hiện tại các lăng tẩm (lăng Trần Hiến Tông) với dáng vẻ mập mạp, hiền lành, phản ánh tinh thần Phật giáo bác ái. (Hình 4)
+ Hệ thống sân chầu: trong kiến trúc cung đình và lăng tẩm thời Nguyễn ở Huế (như lăng Minh Mạng, lăng Khải Định), ngựa được đặt trên sân Bái đình theo hệ thống đối xứng tuyệt đối, đứng chầu cùng voi và quan văn, võ để bảo vệ giấc ngủ của hoàng đế. Nó đóng vai trò như một vật định vị, phân định các cấp bậc không gian từ ngoại vi vào nội cung, thiết lập trật tự tôn nghiêm cho quần thể công trình.
Ngựa được tạc theo tỉ lệ thực, yên cương chạm khắc tỉ mỉ, thể hiện địa vị và quyền lực của bậc đế vương. Hoặc hình ảnh ngựa được chạm khắc tinh xảo trên các cửu đỉnh đồng lớn, đại diện cho sự uy nghiêm của triều đình nhà Nguyễn. (Hình 5)
Kiến trúc tôn giáo và tín ngưỡng (đình, chùa, đền):
+ Thời Lê – Nguyễn: đây là giai đoạn hoàng kim của hình tượng ngựa. Tại Đền Bạch Mã (Hà Nội), một trong “Thăng Long tứ trấn”, hình ảnh ngựa trắng tại đây không chỉ là vật cưỡi mà còn là vị thần giúp vua Lý Công Uẩn xây thành Thăng Long, biểu tượng cho sự định đô và hưng thịnh. (Hình 6)
+ Trong các đình làng, chùa, miếu Bắc Bộ, cặp ngựa gỗ thờ (Bạch mã và Xích mã) trở thành thành phần không thể tách rời của không gian tiền tế, là cầu nối giữa thế giới thực tại và cõi thần linh. Ngựa trắng (Bạch Mã) tượng trưng cho sự thanh cao, ngựa đỏ (Xích Mã) tượng trưng cho sự dũng mãnh, phù trợ các vị thần linh. Đây là hình ảnh ngựa thờ, biểu tượng cho phương tiện đi lại của các vị Thành hoàng làng. Ngoài ra, trên nghi môn và bình phong, hình ảnh ngựa thường được đắp phù điêu trên các bức bình phong trước cổng đền, chùa nhằm ngăn chặn tà khí và thể hiện sự uy nghiêm.
+ Với nghệ thuật chạm khắc cấu kiện gỗ dân gian, ngựa xuất hiện trên các bức cốn, kẻ, bẩy của đình làng, với các đề tài như “Bát mã quần phi” hay ngựa thồ hàng, thể hiện sự gần gũi với đời sống nông nghiệp. Ở đây, ngựa được cách điệu hóa để phù hợp với đường cong của xà, kẻ, tạo nên một sự hòa quyện tuyệt vời giữa điêu khắc và kết cấu chịu lực… Hoặc trên các bức cốn, cửa võng ở đình làng Bắc Bộ, hình ảnh ngựa xuất hiện trong cảnh “vinh quy bái tổ” hoặc các tích trò dân gian, thể hiện ước vọng về sự thành đạt và may mắn… (Hình 7)
Không gian kiến trúc nhà ở và công trình công cộng:
Ngày nay, tượng ngựa thường được đặt ở quảng trường lớn gắn với cổng chào hoặc không gian sân vườn của các khu đô thị mới như Ciputra, Royal City (Hà Nội), hoặc sảnh lớn của các tòa nhà, hoặc trong phòng khách nhà ở theo các thế như “Mã đáo thành công” hay “Ngựa lồng”, thường mang ý nghĩa phong thủy hoặc biểu tượng trang trí, tạo điểm nhấn về sự năng động và thành công, thăng tiến… (Hình 8)
2- Bản sắc Đông – Tây và sự tương phản trong hệ tư tưởng cùng tư duy thiết kế
Hình tượng con ngựa là một trong những biểu trưng xuất hiện quyền lực trong cả hai nền văn hóa Đông và Tây. Tuy nhiên, góc nhìn về “nhân tướng học” của con ngựa và cách nó hiện diện trong không gian sống lại có những sự khác biệt. Chính góc nhìn này đã đưa đến sự khác biệt giữa chủ nghĩa Khối tích của phương Tây và chủ nghĩa Biểu tượng của phương Đông.
Trước hết, sự khác biệt trong cách tổ chức không gian có hình tượng ngựa giữa phương Tây và phương Đông, xuất phát từ sự khác biệt về triết học nhân sinh. Cũng chính sự khác biệt về hệ tư tưởng này, dẫn đến sự khác biệt trong tổ chức nghệ thuật không gian gắn với tạo hình kiến trúc của hình tượng ngựa.
Phương Tây với chủ nghĩa nhân văn và sự thực thể
Nghệ thuật phương Tây coi con ngựa là một đối tượng giải phẫu. Trong không gian kiến trúc, con ngựa được quan niệm và tạc với cơ bắp cuồn cuộn, gân guốc, thường ở tư thế lồng lên (rearing) hoặc phi nước đại (galloping), tạo ra các đường chéo mạnh mẽ, phá vỡ sự khô cứng của các khối kiến trúc vuông vức xung quanh. Vì thế, kiến trúc phương Tây coi tượng ngựa là một tác phẩm điêu khắc độc lập, đề cao. Chính vì vậy, cách tổ chức không gian sẽ xem ngựa là công cụ để tôn vinh cá nhân (vị anh hùng). Không gian xung quanh tượng ngựa thường là không gian mở, hướng ngoại, mang tính biểu tượng tại các không gian công cộng như quảng trường, công viên, điểm nhấn kết thúc của các trục giao thông… Vật liệu được ưu tiên bằng đồng và đá cẩm thạch để đặc tả từng thớ cơ, tạo ra hiệu ứng đổ bóng mạnh dưới ánh sáng tự nhiên. Vì lẽ đó, với phương Tây, hình tượng kiến trúc ngựa thường được tích hợp trực tiếp vào cấu trúc bao che hoặc trở thành tâm điểm của quy hoạch hình học, là cách định vị không gian đô thị, biến tượng ngựa thành một cột mốc dẫn dắt điểm nhìn từ xa.
Phương Đông với chủ nghĩa duy linh và sự ước lệ
Ngược lại, phương Đông nhìn ngựa qua lăng kính tâm linh. Con ngựa trong kiến trúc phương Đông không cần tuyệt đối giống thật với tỉ lệ thực nhưng lại cần phải toát lên cái uy “Thần”, đặc biệt là ở Việt Nam. Do đó, về tổ chức không gian, ngựa thường đứng chầu, cúi đầu hoặc tĩnh tại, tạo cảm giác bền vững, trấn giữ. Nó được đặt trong các cấu trúc lớp lang, tầng bậc có chiều sâu như (cổng tam quan, sân bái đình, sảnh tiền tế…), mang tính hướng nội, gợi sự chiêm nghiệm và lòng thành kính. Đường nét thường gắn với ý niệm về sự ước lệ với nét thanh mảnh, chú trọng vào bờm, đuôi và yên cương, những chi tiết mang tính họa tiết hơn là hình khối thực tế…
Như vậy, có thể kết luận, sự tương đồng giữa phương Tây và phương Đông đều xem ngựa là biểu tượng của vị anh hùng cá nhân, thể hiện uy nghiêm và tốc độ, lòng trung thành và sự thăng tiến; Đều sử dụng ngựa làm linh vật biểu tượng hoặc trấn giữ tại các quảng trường hoặc công trình kiến trúc quan trọng. Tuy nhiên, cũng có nhiều sự khác biệt, nếu như phương Tây tôn vinh chủ nghĩa vị cá nhân, xem ngựa thường là bệ đỡ cho người anh hùng. Thì trái lại, phương Đông đa dạng hơn – Với quyền lực, xem ngựa là biểu tượng của đế chế; Với tinh thần, xem ngựa là nhịp cầu kết nối với thần linh; Với ước vọng hộ mệnh, xem ngựa là người bạn đồng hành trong tâm linh và đời sống bình dị.
Ta có thể hình dung qua bảng so sánh chi tiết sau đây (Bảng 1):
3- Ngựa trong tam giác văn hóa giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam
Dù cùng có chung nền tảng văn hóa Hán tự, nhưng cách thể hiện con ngựa lại phản ánh cốt cách riêng của mỗi dân tộc, thông qua cách tổ chức, ứng xử với không gian và hình tượng nghệ thuật trong kiến trúc và điêu khắc riêng biệt với hình tượng ngựa giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam.
Trung Quốc với tính đại tự: ngựa được sử dụng để gia tăng quy mô không gian. Tại các lăng mộ (như Thần đạo đời Minh), ngựa đá có kích thước khổng lồ, được sắp xếp theo hàng dài nhằm kéo dài trục tâm linh, gây choáng ngợp về mặt thị giác và thể hiện uy quyền tối thượng.
Nhật Bản với tính tối giản: ngựa xuất hiện trong các đền thờ Shinto (Thần đạo) như một điểm nhấn tinh tế. Thay vì tượng khổng lồ, họ sử dụng các tấm gỗ Ema hoặc tượng ngựa nhỏ đặt trong những hốc tường (Tokonoma), coi ngựa là một thực thể kết nối không gian nhân gian và thần linh một cách nhẹ nhàng.
Việt Nam với tính linh hoạt và tính bản địa: ngựa Việt có sự biến hóa giữa các vùng miền. Ví dụ, ngựa đá ở Lam Kinh (Thanh Hóa) thấp, vững chãi; ngựa gỗ ở đình làng Bắc Bộ lại rực rỡ sắc màu, mang tính trang trí cao… Đặc điểm kiến trúc: ngựa thường không đứng độc lập mà nằm trong một tổng thể bài trí sắp đặt cùng với tứ linh (Long, Lân, Quy, Phượng), thể hiện tư duy hòa hợp, không lấn át của người Việt. Hơn thế, điểm nhấn lớn nhất của Việt Nam là ngựa Việt không mang vẻ lấn át, đe dọa…Hình ảnh con ngựa trong tranh Vinh quy bái tổ hay Thánh Gióng, cho thấy ngựa là một phần của chiến công, nhưng cũng là một phần của niềm vui văn hóa. Nó là sự hòa quyện giữa tính Vương (Cung đình) và tính Dân (Làng xã) mà hiếm quốc gia nào có được.
Ta có thể thấy rõ qua bảng phân tích sau đây (Bảng 2):
4- Thế giới quan và nhân sinh quan đương đại qua hình tượng ngựa trong kiến trúc và xây dựng thế kỷ 21
Bước sang thế kỷ 21, hình tượng ngựa trong kiến trúc đã, đang và sẽ không còn bị bó hẹp trong các tượng đài tôn giáo hay chính trị. Nó chuyển mình trở thành biểu tượng của tự do, tốc độ, thành công và sự kết nối bền vững… Đặc biệt, bước sang năm 2026, hình tượng ngựa đang được tái cấu trúc dưới những góc nhìn mới của vật liệu và công nghệ xây dựng hiện đại.
Trong kiến trúc công cộng đương đại
Ngày nay, các kiến trúc sư thường sử dụng hình tượng ngựa như một ngôn ngữ biểu đạt sự năng động. Ví dụ công trình The Kelpies (Scotland) là một minh chứng với hai đầu ngựa khổng lồ không chỉ là điêu khắc, mà là một điểm đến kiến trúc, kết nối lịch sử công nghiệp với tương lai của du lịch xanh. Nó không chỉ là tượng đài, nó là một cấu trúc thép phức hợp với hệ thống chiếu sáng kiến trúc (Architectural Lighting), biến công trình thành một ngọn đèn hải đăng về đêm. (Hình 9)
Hoặc như tại Việt Nam, khắp trên cả nước, tại các quảng trường trung tâm ở các thành phố, công viên, không gian mở tại các khu đô thị mới…thường đặt tượng ngựa ở không gian trung tâm như một lời chúc về sự phát triển bền vững “Mã đáo thành công”…
Nhân sinh quan Thiên Hà Thủy năm 2026
Năm Bính Ngọ 2026 mang hành Thủy, trong nghệ thuật không gian đương đại, chúng ta bắt đầu thấy sự kết hợp hữu cơ giữa ngựa và nước. Các đài phun nước hiện đại, hay các phù điêu ngựa bằng kính, hay thép với gương soi phản chiếu ánh sáng và nước, tạo nên một nhân sinh quan mới – Sự mạnh mẽ của Ngựa luôn đi kèm với sự uyển chuyển, bao dung của Nước. Con ngựa của tương lai không còn mang yên cương của sự ràng buộc, mà là đôi cánh của sự sáng tạo không giới hạn.
Nhân sinh quan trong tổ chức không gian ở
Trong kiến trúc nhà ở hiện đại, hình tượng ngựa được sử dụng để cải thiện phong thủy không gian. Năm Bính Ngọ 2026 (Thiên Hà Thủy) thúc đẩy xu hướng thiết kế với “Ngựa bên dòng nước” như sử dụng tượng ngựa bằng kim loại (Hành Kim) đặt cạnh hồ bơi hoặc thác nước nhân tạo để tạo ra vòng tròn tương sinh (Kim sinh Thủy). Đây cũng chính là sự chuyển dịch từ tư duy thờ tự sang tư duy cân bằng năng lượng trong các không gian sống… (Hình 10)
Quan điểm kiến trúc bền vững
Con ngựa, biểu tượng của sức bền, đang trở thành hình ảnh đại diện cho các công trình xanh và bền vững. Việc sử dụng vật liệu tái chế hoặc các cấu kiện lắp ghép để tạo hình ngựa trong các công viên hoặc không gian công cộng đang trở thành xu hướng toàn cầu, phản ánh mong muốn về một sự phát triển tốc độ nhưng không hủy hoại môi trường… (Hình 11)
5- Lời kết
Hình tượng con ngựa trong kiến trúc và đời sống qua các giai đoạn lịch sử với đa dạng các nền văn hóa, là một bản hùng ca về sức sống, luôn là biểu tượng của sự vận động không ngừng. Nếu phương Tây cho chúng ta bài học về cấu trúc hình khối và tính biểu tượng đô thị, thì phương Đông lại dạy chúng ta về sự hài hòa, tính linh thiêng và sự kết nối tâm linh giữa con người với không gian sống.
Tại Việt Nam, con ngựa năm 2026 không chỉ nhắc nhớ về những giá trị di sản tại đền Bạch Mã hay quần thể lăng tẩm Huế… mà còn là nguồn cảm hứng cho những không gian sống hiện đại: năng động hơn, quyết liệt hơn nhưng vẫn giữ được tâm thế tĩnh tại, hiền hòa. Năm Bính Ngọ 2026 chính là thời điểm để các nhà kiến trúc và xây dựng Việt Nam tìm về những giá trị truyền thống của Ngựa Việt với sự hiền hòa, bền bỉ, kết hợp với công nghệ hiện đại, tạo nên những công trình mang bản sắc và tầm vóc mới.
Chào Xuân Bính Ngọ, chúc cho mỗi “chiến mã” trong mỗi chúng ta đều tìm thấy không gian để sải bước và gặt hái thêm những thành công rực rỡ!
TS.KTS Nguyễn Tất Thắng – Nghiên cứu viên cao cấp, Viện Kiến trúc Quốc gia, Bộ Xây dựng
