Sau nhiều thập niên gắn với nỗi ám ảnh về ô nhiễm, sông Tô Lịch đang đứng trước một cơ hội hiếm có để chuyển từ một dòng sông bị “quay lưng” thành một trục xanh, trục văn hóa và không gian công cộng quan trọng của Thủ đô.
Những chuyển động gần đây – thu gom nước thải về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá, bổ cập dòng chảy, quy hoạch hai bờ và triển khai công viên tuyến – cho thấy Hà Nội đang đi từ xử lý từng điểm sang một cách tiếp cận tổng thể hơn.
Nhìn từ kinh nghiệm cải tạo sông Côn Ngọc (昆玉河 – Kunyu River) ở Bắc Kinh, bài học đáng chú ý không nằm ở việc sao chép một mô hình cảnh quan, mà ở cách coi dòng sông là một hệ thống sống, nơi môi trường nước, hạ tầng, sinh thái, văn hóa, đời sống cộng đồng và quản trị đô thị phải được giải quyết trong cùng một tầm nhìn.
Từ bài toán ô nhiễm đến cơ hội tái cấu trúc một dòng sông đô thị
Trong ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, Tô Lịch không chỉ là một dòng nước. Đó là một phần của cấu trúc tự nhiên và văn hóa Thăng Long – Hà Nội, đi qua những khu dân cư lâu đời, đình chùa và không gian sinh hoạt đã bồi đắp bản sắc đô thị. Nhưng cùng với đô thị hóa nhanh và hệ thống thoát nước chưa theo kịp, dòng sông dần trở thành nơi tiếp nhận nước thải. Khi chức năng sinh thái suy giảm, quan hệ giữa con người với dòng sông cũng đứt gãy: nhà quay lưng ra sông, bờ sông thành ranh giới, mặt nước bị nhìn như một vấn đề cần che đi hơn là một tài sản cần gìn giữ.
Điều đáng mừng là những năm gần đây, cách tiếp cận đối với Tô Lịch đang thay đổi. Việc hoàn thành hệ thống cống bao dọc sông và đưa Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá công suất 270.000 m³/ngày đêm vào vận hành đã tạo một nền tảng căn bản: nước thải phải được thu gom và xử lý thay vì tiếp tục đổ trực tiếp vào dòng sông. Theo thông tin của Hà Nội, đến tháng 8-2025 toàn bộ 245 họng xả dọc sông Tô Lịch đã được thu gom. Đây là bước tiến có ý nghĩa quyết định, bởi muốn có một dòng sông sạch, trước hết phải cắt nguồn gây ô nhiễm.
Song song với xử lý nước thải là bài toán tạo dòng chảy. Dự án cải tạo tuyến kênh Thụy Phương được thiết kế để bổ cập nước từ sông Hồng về sông Tô Lịch với lưu lượng khoảng 5 m³/giây, đồng thời tham gia giải quyết úng ngập cho khu vực phía Tây Bắc thành phố. Theo cập nhật tháng 8-2026, các hạng mục chính đã cơ bản hoàn thành và đang tiếp tục hoàn thiện phần phụ trợ. Một dòng sông chỉ có khả năng tự phục hồi bền vững khi có dòng chảy ổn định, đủ để hạn chế tù đọng và tạo điều kiện cho hệ sinh thái thủy sinh từng bước trở lại.
Cùng lúc đó, Hà Nội đã phê duyệt quy hoạch chi tiết hai bên bờ, đồng thời triển khai Dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết công viên tuyến hai bên sông Tô Lịch với tổng mức đầu tư hơn 4.665 tỷ đồng, trải dài hơn 13 km và dự kiến thực hiện đến năm 2028. Không gian cây xanh, đường dạo, quảng trường, sân chơi, cầu đi bộ, điểm dịch vụ và các công trình gợi nhắc lịch sử đang được đặt vào một chỉnh thể.
Nhưng chính lúc nhiều điều kiện thuận lợi đang hội tụ, Hà Nội càng cần xác định rõ: hồi sinh Tô Lịch không thể chỉ là làm cho nước bớt đen, bờ sông đẹp hơn hay thêm những công trình kiến trúc. Một dòng sông đô thị chỉ thật sự được hồi sinh khi lấy lại đồng thời ba năng lực: sinh thái, phục vụ đời sống và tạo ký ức, bản sắc cho thành phố. Nếu chỉ có cảnh quan mà chất lượng nước không bền vững, dự án sẽ xuống cấp. Nếu nước sạch nhưng người dân khó tiếp cận, dòng sông vẫn xa lạ. Nếu có công viên nhưng thiếu câu chuyện văn hóa, không gian mới có thể đẹp mà chưa chắc có hồn.
Côn Ngọc: cải tạo dòng sông như cải tạo quan hệ giữa con người và thành phố
Sông Côn Ngọc ở Bắc Kinh là một trường hợp đáng tham khảo chính vì quá trình cải tạo không diễn ra trong một dự án duy nhất. Đây là đoạn sông thuộc hệ thống dẫn nước Kinh Mật, chạy qua khu vực phía Tây Bắc Kinh. Sau khi thực hiện phân tách dòng với hồ Côn Minh từ năm 1977, đoạn phía dưới chủ yếu đảm nhiệm chức năng cảnh quan đô thị, còn khu vực phía trên liên quan đến nguồn nước sinh hoạt được bảo vệ nghiêm ngặt. Điều kiện thủy văn và mức độ ô nhiễm của Côn Ngọc khác Tô Lịch khá xa; vì vậy, bài học hữu ích không phải là sao chép một công thức kỹ thuật, mà là quan sát cách Bắc Kinh kiên trì nâng cấp dòng sông theo từng lớp.
Năm 1998, Bắc Kinh triển khai chỉnh trị tổng hợp sông Côn Ngọc: gia cố bờ, tổ chức đường đi bộ, chỉnh trang cảnh quan và tạo không gian tiếp cận ven nước. Từ sau năm 2000, quá trình này tiếp tục bằng các hành lang sinh thái, công viên, cây xanh và cầu. Khi những vấn đề mới xuất hiện, thành phố tiếp tục bổ sung giải pháp. Trong hai năm 2021-2022, khoảng 8.800 m³ bùn đáy được nạo vét ở các đoạn đầu và cuối nhằm giảm nguồn ô nhiễm nội sinh. Năm 2022, việc mở thêm lối xuống sông và kết nối đường dạo tiếp tục được triển khai để tăng khả năng tiếp cận.
Đáng chú ý là dự án cải tạo không gian công cộng bờ Đông Côn Ngọc từ đường Linglong đến khu Tháp Truyền hình Trung ương. Dự án dài khoảng 1,8 km, diện tích 5,18 ha, tập trung giải quyết những điểm đứt gãy trong đời sống đô thị: tháo bỏ tường và rào chắn, xử lý chênh cao địa hình, mở rộng hệ thống đi bộ, kết nối đất công cộng với không gian phía trước các công trình, bổ sung quảng trường nghỉ ngơi, sân chơi trẻ em và điểm ngắm cảnh. Năm chiến lược được nhấn mạnh là “không ranh giới”, “liên tục chậm”, “đa chức năng”, “điểm nhấn văn hóa” và “chia sẻ carbon thấp”. Đến cuối năm 2025, dự án hoàn thành, góp phần thông tuyến hành lang xanh khoảng 9 km từ khu vực Di Hòa Viên đến Ngọc Uyên Đàm.
Điều đáng suy nghĩ là Bắc Kinh chuyển mục tiêu từ “quản lý một con sông” sang “tạo ra một không gian sống ven sông”. Họ không chỉ hỏi nước có sạch không, mà còn hỏi người dân có đi bộ liên tục được không, trẻ em có nơi chơi không, người cao tuổi có chỗ nghỉ không, di sản dọc sông có được kể lại không. Dòng sông trở thành một bộ phận của mạng lưới không gian công cộng, chứ không phải phần đất còn lại giữa hai tuyến đường.
Cũng cần đọc kinh nghiệm này một cách tỉnh táo. Nước sông Côn Ngọc nhiều năm duy trì ở mức chất lượng bề mặt loại II nhờ điều kiện nguồn nước và cơ chế bảo vệ của hệ thống dẫn nước Bắc Kinh. Tô Lịch lại mang lịch sử hàng chục năm tiếp nhận nước thải đô thị và có chế độ dòng chảy khác hẳn. Hà Nội vì thế phải làm khó hơn: vừa xử lý “di sản ô nhiễm”, vừa phục hồi dòng chảy, vừa tái thiết hai bờ, vừa trả lại dòng sông cho đời sống đô thị.
Tô Lịch cần một mô hình “nước sạch – bờ sống – văn hóa hiện diện – quản trị dài hạn”
Từ câu chuyện Côn Ngọc, điều đầu tiên có thể rút ra cho Tô Lịch là phải giữ đúng thứ tự ưu tiên: nước phải đi trước cảnh quan. Công viên đẹp không thể thay thế cho hệ thống thu gom nước thải hoạt động ổn định; cây xanh và chiếu sáng không thể che lấp một dòng sông thiếu dòng chảy. Vì vậy, vận hành hiệu quả Nhà máy Yên Xá, kiểm soát các điểm xả mới, duy trì nguồn bổ cập ổn định và theo dõi chất lượng nước theo thời gian thực cần được xem là “hạ tầng nền”. Các chỉ số chất lượng nước cũng nên được công khai để người dân nhìn thấy tiến trình hồi sinh bằng dữ liệu, không chỉ bằng cảm nhận.
Thứ hai là chuyển từ “bờ kè” sang “bờ sống”. Một bờ sông tốt không chỉ chắc chắn và sạch sẽ, mà phải tạo điều kiện để người dân đi bộ, nghỉ ngơi, tập thể dục, gặp gỡ và cảm nhận được mặt nước. Kinh nghiệm Côn Ngọc cho thấy đôi khi giá trị lớn nhất không nằm ở một công trình biểu tượng đắt tiền mà ở việc tháo một bức tường, nối một đoạn đường dạo, mở một lối xuống nước, trồng thêm dải cây bóng mát. Với Tô Lịch, cần tránh bê tông hóa quá mức; những đoạn có điều kiện nên tăng bề mặt thấm nước, cây bản địa, thực vật thủy sinh, bậc ngồi, hành lang đi bộ và xe đạp liên tục.
Thứ ba là để văn hóa hiện diện như một lớp cấu trúc, không phải lớp trang trí. Tô Lịch đi qua những vùng đất có mật độ di sản và ký ức cộng đồng cao. Quy hoạch hiện nay đã định hướng đoạn từ Cầu Giấy đến Nguyễn Trãi thành không gian văn hóa, gắn với các giá trị truyền thống như lễ hội chùa Láng. Từ đó có thể phát triển một cách làm rộng hơn: mỗi đoạn sông kể một câu chuyện về lịch sử Thăng Long, làng cổ, tín ngưỡng, địa danh và biến đổi của Hà Nội; hình thành hệ thống nhận diện, nghệ thuật công cộng, điểm diễn giải di sản, tuyến đi bộ chủ đề và nền tảng số. Khi văn hóa được tích hợp tốt, một chuyến đi bộ ven Tô Lịch không chỉ là hoạt động thể thao mà còn là hành trình khám phá thành phố.
Thứ tư, khai thác kinh tế phải phục vụ giá trị công cộng. Quy hoạch một số đoạn hướng tới thương mại, dịch vụ, ẩm thực và kinh tế ban đêm là hợp lý nếu được tổ chức có giới hạn. Điều cần tránh là biến phần lớn bờ sông thành mặt bằng kinh doanh hoặc để công trình thương mại che khuất khả năng tiếp cận của cộng đồng. Giá trị kinh tế bền vững nhất của một dòng sông còn nằm ở việc nâng chất lượng môi trường sống, tăng sức hấp dẫn của khu vực, tạo hoạt động văn hóa – sáng tạo và thúc đẩy du lịch đô thị.
Thứ năm là xây dựng cơ chế quản trị thống nhất sau đầu tư. Tô Lịch đi qua nhiều phường và liên quan đến thoát nước, môi trường, giao thông, cây xanh, văn hóa, thương mại và phòng chống ngập. Nếu mỗi phần được quản lý như một dự án riêng, nguy cơ đứt gãy sẽ quay trở lại. Hà Nội nên hướng tới một cơ chế điều phối xuyên suốt toàn tuyến, có bộ tiêu chí chung về nước, sinh thái, cảnh quan, khả năng tiếp cận và hoạt động văn hóa; đồng thời bảo đảm nguồn lực ổn định cho duy tu, vệ sinh, cây xanh và kiểm soát dịch vụ.
Cuối cùng, thành công không nên chỉ đo bằng số cây trồng mới, số mét đường dạo hay số công trình hoàn thành. Thước đo quan trọng hơn là sau vài năm, hệ sinh thái có phục hồi hay không, người dân có muốn đi bộ ven sông mỗi ngày hay không, trẻ em có coi đây là nơi vui chơi quen thuộc hay không, và người Hà Nội có bắt đầu gọi Tô Lịch bằng sự tự hào thay vì sự ái ngại hay không.
Kinh nghiệm Côn Ngọc cho thấy, một dòng sông có thể thay đổi hình ảnh của cả khu vực đô thị nếu cải tạo được nhìn như một chương trình dài hạn thay vì một dự án đơn lẻ. Với Tô Lịch, Hà Nội đang có những điều kiện mà nhiều năm trước chưa có: hệ thống thu gom và xử lý nước thải quy mô lớn, phương án bổ cập dòng chảy, quy hoạch hai bờ và nguồn lực đầu tư. Điều cần thiết là ghép những mảnh ghép ấy thành một triết lý thống nhất: trả lại nước sạch cho dòng sông, trả lại bờ sông cho người dân, trả lại ký ức văn hóa cho không gian và thiết lập cơ chế quản trị đủ bền để thành quả hôm nay không bị mất đi.
Một thành phố văn minh không quay lưng lại với những dòng sông của mình. Khi Tô Lịch trở thành nơi người dân muốn đến, muốn đi bộ, muốn đưa con trẻ tới chơi, muốn kể cho du khách nghe một câu chuyện về Hà Nội, khi ấy sự hồi sinh mới thực sự hoàn tất. Và đó cũng là lúc một dòng sông từng được xem như vấn đề môi trường có thể trở thành một nguồn lực mới cho chất lượng sống, bản sắc và sức hấp dẫn của Thủ đô.
Bùi Ngọc An
