Những chuyển động đầu tiên của một đô thị mới
Trong câu chuyện về Huế hôm nay, ký ức chiến tranh vẫn hiện diện, không phô bày nhưng chưa bao giờ xa. Ông Nguyễn Huy Ngọc, nguyên Chính trị viên Biệt động thành, kể lại những ngày cuối tháng 3/1975, khi lực lượng biệt động mở đường cho quân chủ lực tiến vào thành phố. Ông không nói nhiều về chiến công, chỉ nhớ rõ một điều: “Huế lúc đó gần như kiệt quệ. Người dân chỉ mong yên ổn để sống tiếp”.
Ông dừng lại khi nhìn về phía Kinh thành, rồi nói thêm: “Không ai nghĩ có ngày Huế thành đô thị trực thuộc Trung ương”. Câu nói tưởng nhẹ, nhưng chứa cả một hành trình dài.
Sau ngày 26/3/1975, Huế đi lên từ đổ nát. Không có những cú bứt phá lớn, thành phố tích lũy từng bước: Phát triển du lịch, tổ chức Festival, giữ lại những gì còn có thể giữ. Những lớp giá trị ấy âm thầm bồi đắp qua thời gian. Vì thế, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương giống như một điểm đến đã được chuẩn bị từ rất lâu.
Có dịp nhiều lần theo chân lãnh đạo thành phố ra Hà Nội làm việc với các bộ, ngành, tôi hiểu rằng việc đạt được vị thế này không phải quyết định trong ngày một ngày hai. Mỗi chuyến đi là một lần “mang Huế đi thuyết phục”, từ những bộ hồ sơ dày, những bản đồ quy hoạch chi chít ký hiệu đến từng luận cứ phải được giải trình chặt chẽ.
Nhiều cuộc họp kéo dài hàng giờ, xoay quanh một câu hỏi: Huế sẽ phát triển như thế nào mà vẫn giữ được hồn cốt của mình? Không ít phương án phải chỉnh sửa, bổ sung, thậm chí làm lại từ đầu. Từ những phác thảo ban đầu, đô thị Huế được “nắn” lại, từng bước hoàn thiện, không chỉ đáp ứng tiêu chí kỹ thuật mà còn phù hợp với vị thế của một đô thị di sản trực thuộc Trung ương.
Hơn một năm qua, những thay đổi đã dần hiện rõ. Một số tuyến đường được mở rộng, không gian đô thị bớt chật chội. Buổi chiều, nhiều đoạn ven sông Hương đông người hơn, có người đi bộ, có người chỉ ngồi lặng nhìn dòng nước.
Đáng chú ý là việc di dời dân cư khỏi khu vực Kinh thành. Với nhiều gia đình, đó không chỉ là chuyện chuyển nhà. Có những căn nhà vài chục mét vuông, ba thế hệ cùng chung sống. Có người rời đi từ lúc trời chưa sáng, đồ đạc chất lên xe ba gác. Những ký ức ấy không thể đo đếm bằng mét vuông hay tiền đền bù. Đổi lại, không gian di tích được trả lại đúng nghĩa. Ở nơi ở mới, nhiều gia đình bắt đầu một nhịp sống khác, rộng rãi hơn, nhưng cũng cần thời gian để thích nghi.
Du lịch – ngành kinh tế mũi nhọn cũng đang đổi cách làm. Không chỉ dựa vào di sản, Huế từng bước mở rộng các trải nghiệm như: Không gian đi bộ, hoạt động ban đêm, ẩm thực địa phương. Những thay đổi này chưa lớn, nhưng đủ để giữ chân du khách lâu hơn.
Ở một góc nhìn khác, đời sống người dân cũng chuyển biến rõ rệt: Tỷ lệ hộ nghèo giảm còn khoảng 1,15%, chương trình xóa nhà tạm hoàn thành. Những thay đổi này không ồn ào, nhưng tác động trực tiếp và bền bỉ.
Giữ “chất Huế” trong bước tiến phát triển
Trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra nhiều cơ hội về cơ chế, nguồn lực và không gian phát triển. Nhưng đi kèm là bài toán không dễ: Làm thế nào để hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa giữ gìn bản sắc và thúc đẩy tăng trưởng.
Bức tranh kinh tế bước đầu ghi nhận tín hiệu tích cực. Năm 2025, 13/14 chỉ tiêu đạt và vượt kế hoạch; GRDP tăng khoảng 8,5%; thu ngân sách gần 15.000 tỷ đồng. Tuy vậy, những điểm nghẽn vẫn hiện hữu như: Giải ngân đầu tư công chưa đạt kỳ vọng, một số dự án chậm tiến độ, chuyển đổi số chưa tạo đột phá rõ nét. Năm 2026 vì thế được xem là giai đoạn bản lề, với mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên, thu nhập bình quân đầu người khoảng 3.500 – 3.600USD.
Điều làm nên khác biệt của Huế không chỉ nằm ở hệ thống di tích, mà còn ở cảm nhận về một đô thị có nhịp sống chậm nhưng không trì trệ, trầm nhưng không cũ. Vì vậy, Huế không lựa chọn con đường phát triển bằng mọi giá, mà chấp nhận những bước đi thận trọng để giữ lại bản sắc.
Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Khắc Toàn nhiều lần nhấn mạnh: Di sản phải được đặt ở trung tâm của mọi quyết định phát triển. Và di sản ở Huế không chỉ là Kinh thành hay các lăng tẩm, mà còn là sông Hương, những khu vườn, nếp sống của cộng đồng. Nếu đánh mất những yếu tố đó, Huế sẽ không còn là Huế. Bởi vậy, không gian ven sông không chỉ được nhìn như quỹ đất, mà còn là “khoảng thở” của đô thị.
Sau hơn một năm mang vị thế mới, Huế không chỉ đối diện yêu cầu phát triển hạ tầng hay mở rộng đô thị, mà còn đứng trước bài toán lớn hơn, đó là định hình tầm nhìn dài hạn cho một đô thị di sản đặc thù. Việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch đến năm 2045, tầm nhìn 2065 không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bước đi chiến lược để xác lập mô hình phát triển.
Trong định hướng mới, di sản không còn là những điểm bảo tồn riêng lẻ, mà trở thành một phần không thể tách rời trong cấu trúc đô thị. Mọi quyết định về không gian, hạ tầng hay dân cư đều phải đặt trong mối quan hệ hài hòa với di sản, vừa giữ gìn giá trị gốc, vừa khai thác hiệu quả cho phát triển. Đó cũng là cách Huế chuyển hóa di sản từ “ký ức” thành “tài sản”, từ giá trị tĩnh thành nguồn lực động.
Song song với du lịch truyền thống, thành phố đang từng bước hình thành các động lực tăng trưởng mới dựa trên văn hóa và sáng tạo. Công nghiệp văn hóa, không gian sáng tạo, kinh tế đêm hay các sản phẩm du lịch trải nghiệm được xem là hướng đi phù hợp. Không chỉ gia tăng giá trị kinh tế, những lĩnh vực này còn mở ra cơ hội cho người trẻ tham gia, góp phần làm mới sức sống đô thị.
Theo ông Nguyễn Khắc Toàn, điều quan trọng không chỉ là tốc độ tăng trưởng mà là chất lượng tăng trưởng. Huế chấp nhận đi chậm hơn để bảo đảm sự bền vững lâu dài.
Về dài hạn, Huế kiên định mô hình phát triển có kiểm soát, dựa trên ba trụ cột: Di sản – Sáng tạo – Hội nhập. Thành phố đang định vị lại thương hiệu với “Thành phố lễ hội”, “Kinh đô ẩm thực”, “Kinh đô áo dài”, hướng tới hình thành các chuỗi giá trị văn hóa – kinh tế đặc sắc. Việc tham gia Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực không chỉ là danh hiệu, mà còn mở ra cơ hội kết nối quốc tế, thu hút nguồn lực và đưa văn hóa Huế ra thị trường toàn cầu.
Du lịch cũng được tái cấu trúc theo hướng chất lượng cao. Thay vì chạy theo số lượng, Huế tập trung kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu của du khách thông qua các sản phẩm trải nghiệm như: Kinh tế đêm, nghệ thuật thực cảnh, không gian ẩm thực và hoạt động văn hóa tương tác. Những định hướng như: Mở rộng không gian di sản về đêm, khai thác Đại Nội hay phát triển các khu phố ẩm thực, giải trí mang bản sắc riêng đang được kỳ vọng tạo đột phá.
Không dừng lại ở đó, thành phố còn hướng đến đa dạng hóa động lực tăng trưởng với y tế chuyên sâu, giáo dục chất lượng cao, kinh tế biển và đô thị xanh. Thay vì phát triển công nghiệp nặng, Huế lựa chọn dựa trên hệ sinh thái tự nhiên như: Đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, dải ven biển và hệ thống rừng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, công nghệ được xác định là “chìa khóa” để hiện đại hóa mà không đánh mất bản sắc. Kinh tế số, hạ tầng dữ liệu và các nền tảng số không chỉ phục vụ quản lý đô thị, mà còn mở ra không gian mới để khai thác và lan tỏa giá trị di sản.
Quỳnh Viên
