Xây dựng Đề cương lập Quy hoạch không gian ngầm
TP.HCM là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế – tài chính – thương mại – khoa học công nghệ lớn nhất cả nước, tốc độ đô thị hóa cao, quỹ đất trên mặt ngày càng hạn hẹp trong khi nhu cầu phát triển hạ tầng không ngừng tăng.
Theo Quy hoạch thành phố thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050 và Quy hoạch chung đến năm 2040, tầm nhìn 2060, không gian ngầm được xác định là nguồn lực chiến lược, gắn với mạng lưới đường sắt đô thị, các khu vực TOD, trung tâm thương mại và hạ tầng kỹ thuật đầu mối.
Tuy nhiên, sau sáp nhập, thành phố chưa có quy hoạch chung toàn diện, đang tổ chức lập Quy hoạch tổng thể theo Nghị quyết 260/2025/QH15; quy hoạch không gian ngầm Thành phố do đó cũng đang trong quá trình xây dựng, chưa được phê duyệt.
Về điều kiện tự nhiên, TP.HCM có địa hình thấp, bằng phẳng, nằm ở vùng hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai, chịu ảnh hưởng thường xuyên của thủy triều, mưa lớn và biến đổi khí hậu.
Nền đất phần lớn hình thành trên trầm tích trẻ, nhiều khu vực có nền đất yếu, dễ sụt lún, đặc biệt ở phía Nam và Tây Nam thành phố. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp, đòi hỏi phải đánh giá đầy đủ điều kiện địa chất, địa chất thủy văn khi quy hoạch, đầu tư và khai thác công trình ngầm.
Hiện nay, TP.HCM đã hình thành một số loại hình công trình ngầm nhưng còn rời rạc, thiếu kết nối mạng lưới.
Theo Báo cáo đi kèm văn bản số 7816/SQHKT-QHC của Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM về việc ý kiến đối với Đề án Khai thác, quản trị và bảo vệ không gian ngầm, Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM đã đề xuất UBND TP tổ chức thực hiện công tác lập Quy hoạch không gian ngầm và lập Nghị quyết liên quan quy hoạch không gian ngầm theo hai giai đoạn.
Giai đoạn 1, sẽ tổ chức nghiên cứu về quy hoạch, cơ chế quản lý không gian ngầm thành phố, sử dụng nguồn lực xã hội hóa, lựa chọn đơn vị tư vấn quốc tế có kinh nghiệm.
Tiếp đó, giai đoạn 2 sẽ lập hồ sơ quy hoạch không gian ngầm thành phố chính thức, dự kiến cuối tháng 10/2026, trên cơ sở kết quả nghiên cứu của giai đoạn 1, lựa chọn đơn vị tư vấn trong nước theo quy định. Dự kiến hoàn thành thẩm định, phê duyệt hồ sơ vào tháng 12/2026.
Hiện nay, Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã xây dựng Đề cương lập Quy hoạch không gian ngầm thành phố và đang lấy ý kiến của các sở ngành, nội dung đề cương đã được cập nhật, tiếp thu các định hướng của Đề án Khai thác, quản trị và bảo vệ không gian ngầm do Bộ Xây dựng chủ trì xây dựng.
Bên cạnh đó, các nội dung quy định về không gian ngầm trong Luật Phát triển đô thị đã cơ bản được Thành viên Chính phủ và Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua. Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM đang xây dựng dự thảo Nghị quyết HĐND thành phố quy định về lập, thẩm định, phê duyệt, phê duyệt điều chỉnh quy hoạch không gian ngầm. Dự thảo nghị quyết đã được gửi lấy ý kiến Bộ Xây dựng, thành phố đang tổng hợp, tiếp thu để hoàn thiện.
Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Hoàng Nguyên Dinh cho biết, trong thời gian tới, thành phố cam kết sẽ đi đầu phát triển không gian ngầm.
Đề xuất khu vực, nội dung và lộ trình thí điểm không gian ngầm
Trên cơ sở nghiên cứu, TP.HCM đã dự kiến đề xuất một số khu vực thí điểm lập quy hoạch “3 chiều” theo đề nghị của Đề án Khai thác, quản trị và bảo vệ không gian ngầm, gồm: Khu vực nhà ga Bến Thành và Công viên 23/9; Khu vực nhà ga Thủ Thiêm; Khu vực ga Tao Đàn.
Ngoài ra, đối với hành lang tuyến đường sắt đô thị, có thể lựa chọn một số khu vực TOD đối với tuyến Metro số 1 đã vận hành thương mại và tuyến số 2 đoạn Bến Thành – Tham Lương và Bến Thành – Thủ Thiêm đang triển khai.
Dự kiến đến năm 2030, TP.HCM sẽ hoàn thành phê duyệt Quy hoạch không gian ngầm thành phố, thành phố đang nỗ lực hoàn thành ngay trong 2026-2027, sớm hơn mốc chung của Đề án. Bên cạnh đó hình thành khung dữ liệu 3D cho khu trung tâm, Thủ Thiêm và hành lang metro, vận hành thí điểm ít nhất 1-2 cơ chế LVC/PPP cụ thể gắn với ga Metro số 2.
Về hiện trạng tình hình đường sắt đô thị, TOD và khả năng kết nối, thành phố hiện có Metro số 1 (19,7km, 2,6km ngầm, 3 ga) đã vận hành thương mại.
Các tuyến đang triển khai với tỷ lệ đi ngầm lớn gồm: Số 2 đoạn Bến Thành – Tham Lương (ngầm khoảng 9,255/11,269km); đoạn Bến Thành – Thủ Thiêm (ngầm toàn tuyến khoảng 6,0km), Bến Thành – Cần Giờ (ngầm khoảng 3,288/53,8km); định hướng dài hạn khoảng 27 tuyến/1.024km.
Khả năng kết nối công trình ngầm với nhà ga hiện còn hạn chế do các đồ án quy hoạch phân khu TOD và thiết kế nhà ga được lập độc lập, không cùng trình tự thời gian.
Về hiện trạng dữ liệu, dữ liệu công trình ngầm, địa chất công trình, địa chất thủy văn hiện quản lý phân tán theo từng ngành, đơn vị, chưa hình thành cơ sở dữ liệu, bản đồ không gian ngầm dùng chung; thành phố chưa có bộ dữ liệu GIS 3D chuẩn hóa, liên thông.
Về nước dưới đất, thành phố đang triển khai quan trắc biến dạng mặt đất bằng kỹ thuật InSAR vi phân từ năm 2010, đã ban hành danh mục vùng cấm, hạn chế khai thác nước ngầm.
Từ đó, Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM đề xuất xác lập một đầu mối chủ dữ liệu cấp đô thị, vận hành theo nguyên tắc một nguồn dữ liệu – nhiều nơi khai thác, đồng bộ chuẩn với Cơ sở dữ liệu quốc gia do Bộ Xây dựng quản lý; luật hóa nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu hạ tầng ngầm hiện hữu của các đơn vị quản lý chuyên ngành kèm chế tài; Ràng buộc nghĩa vụ cập nhật dữ liệu ngay trong quy trình cấp phép, nghiệm thu; bổ sung yêu cầu bắt buộc lắp đặt hệ thống quan trắc lún, biến dạng chuyên biệt cho công trình ngầm quan trọng, độc lập với quan trắc lún mặt đất diện rộng.
Song song với đó, thành phố đang hướng đến xây dựng nền tảng số liên thông tích hợp quản lý thông tin không gian ngầm và xử lý thủ tục hành chính, chủ đầu tư nộp hồ sơ một lần trên nền dữ liệu BIM dùng chung, hệ thống tự động định tuyến đến các cơ quan liên quan để cùng xem xét song song.
Trang Lê – Kế Toại
