Vai trò của FinTech và VC
Một hướng đi thường được nhắc đến trong các thảo luận gần đây là phát triển IFC gắn với công nghệ tài chính (FinTech) và hệ sinh thái đầu tư mạo hiểm (Venture Capital – VC). Lập luận này có sức hấp dẫn nhất định, bởi FinTech dường như cho phép “bỏ qua” một phần những ràng buộc của hệ thống tài chính truyền thống, đồng thời tạo ra cơ hội thu hút các dòng vốn linh hoạt và ưa rủi ro hơn.
Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy FinTech và VC không phải là một “lối tắt thể chế”. Ngược lại, đây là những lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm với môi trường pháp lý, khả năng bảo vệ nhà đầu tư và cơ chế thoái vốn (exit).
Một hệ sinh thái VC chỉ thực sự hình thành khi tồn tại đồng thời ba điều kiện: nguồn deal flow đủ lớn, khả năng định giá và phân bổ vốn hiệu quả, và quan trọng nhất là các kênh thoái vốn đáng tin cậy như IPO hoặc M&A. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, vốn đầu tư mạo hiểm có xu hướng “neo” tại các trung tâm đã hình thành hệ sinh thái hoàn chỉnh như London, Singapore hay Hồng Kông, thay vì di chuyển sang các trung tâm mới.
Trong trường hợp FinTech, thách thức còn phức tạp hơn. Các mô hình kinh doanh FinTech, đặc biệt trong lĩnh vực thanh toán, cho vay hay tài sản số, thường liên quan trực tiếp đến hệ thống ngân hàng và chính sách tiền tệ, do đó khó có thể tách rời hoàn toàn khỏi khung pháp lý chung của nền kinh tế. Một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), nếu không đi kèm với sự rõ ràng về quyền sở hữu, xử lý rủi ro và khả năng chuyển đổi vốn, có thể tạo ra không gian thử nghiệm, nhưng chưa đủ để hình thành một trung tâm đầu tư mạo hiểm quy mô lớn.
Vì vậy, FinTech và VC có thể đóng vai trò là “chất xúc tác” trong giai đoạn đầu, nhưng khó có thể trở thành nền tảng cốt lõi để xây dựng một IFC. Nếu không gắn với một nền kinh tế thực có khả năng tạo ra dòng giao dịch và cơ hội đầu tư đủ sâu, kỳ vọng về một trung tâm Fintech – VC có thể trở thành một kỳ vọng chính sách, hơn là một trung tâm tài chính vận hành theo logic thị trường.
Hàm ý chính sách
Từ góc nhìn chính sách, kinh nghiệm quốc tế gợi mở một số hàm ý chính sách đáng chú ý.
Trước hết, việc xây dựng IFC không nên được hiểu như một dự án hạ tầng hay một gói ưu đãi, mà là một quá trình thiết kế thể chế dài hạn, trong đó tính nhất quán và khả năng thực thi quan trọng hơn tốc độ ban hành chính sách. Những thay đổi mang tính “thử nghiệm” nếu thiếu cơ chế bảo đảm về tính ổn định có thể làm suy giảm niềm tin ngay từ giai đoạn đầu.
Thứ hai, việc hình thành một IFC bền vững đòi hỏi phải gắn kết chặt chẽ với nền kinh tế thực, thông qua việc tạo ra và duy trì những dòng giao dịch đủ lớn. Điều này hàm ý rằng IFC không thể tách rời khỏi các lĩnh vực như hạ tầng, logistics, năng lượng hay sản xuất, nơi các cơ hội đầu tư cụ thể được hình thành. Một trung tâm tài chính chỉ có thể phát triển khi nó trở thành nơi mà các giao dịch thực sự được khởi tạo, cấu trúc và hoàn tất, thay vì chỉ là một điểm trung chuyển về mặt pháp lý.
Cuối cùng, niềm tin thể chế không thể được “nhập khẩu” hoàn toàn thông qua thiết kế, mà cần được củng cố bằng thực tiễn vận hành. Những yếu tố như cơ chế giải quyết tranh chấp, khả năng thực thi hợp đồng hay tính minh bạch của hệ thống quản lý chỉ thực sự có ý nghĩa khi được kiểm chứng qua các giao dịch cụ thể. Chính những “bằng chứng nhỏ” lặp đi lặp lại này mới là nền tảng hình thành niềm tin dài hạn của thị trường.
IFC, do đó, không phải là sản phẩm của ưu đãi, mà là kết quả của niềm tin được tích lũy và xác nhận qua thời gian. Những mô hình “thiết kế từ đầu” có thể rút ngắn một phần quá trình này, nhưng không thể thay thế các điều kiện nền tảng như tính nhất quán của thể chế, khả năng thực thi pháp luật và sự hình thành của các mạng lưới tài chính quy mô lớn.
Câu hỏi cuối cùng không phải là một trung tâm tài chính có thể được xây dựng nhanh đến đâu, mà là liệu những điều kiện để thị trường tin vào nó có thể được tạo dựng một cách bền vững hay không.
PGS. Trương Quang Thông – Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TPHCM
