
Cuối năm 1964, gia đình nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long chuyển vào căn hộ hơn 20 m² ở tầng hai dãy nhà C2, khu tập thể Kim Liên, Hà Nội. Trước đó, cả nhà ông sống trong khoảng 10 m² căn nhà ở chung với hàng chục hộ khác.
Về khu tập thể mới, cả nhà cảm thấy “như đã bước tới ngưỡng cửa thiên đường”, ông kể lại trong cuốn Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường.
Mô hình nhà tập thể xuất hiện ở miền Bắc sau năm 1954 và phổ biến từ cuối thập niên 1950. Nhà do Nhà nước xây, phân cho cán bộ, công nhân viên ở; người dân là người thuê, không phải chủ sở hữu.
Từ năm 1960 đến trước năm 2000, Hà Nội xây 1.580 nhà tập thể, trong đó 450 nhà cao 4 – 5 tầng. Tiêu chuẩn diện tích nhà ở ban đầu là 4 m² mỗi người, sau được nâng lên 6 m².
Theo nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế, đồng chủ biên một công trình về khu tập thể Hà Nội, nhà tập thể là kỳ tích cũng như thành tựu xây dựng những năm tháng hòa bình đầu tiên sau năm 1954 ở miền Bắc.
Bước ngoặt về quyền sở hữu đến vào năm 1994. Ngày 05/7 năm đó, Chính phủ ban hành Nghị định 61/CP về mua bán và kinh doanh nhà ở, trong đó có việc bán nhà thuộc sở hữu Nhà nước cho người đang thuê, thường được gọi là hóa giá nhà.
Việc mua là tự nguyện; người không mua vẫn được tiếp tục thuê. Người mua trả lần đầu ít nhất 20%, phần còn lại trả trong tối đa 10 năm, được giảm 10% nếu trả hết ngay khi ký hợp đồng.
Với nhà nhiều tầng nhiều hộ, tiền đất chỉ tính bằng 10% giá đất, phân bổ theo hệ số từng tầng. Nhờ đó, hàng vạn hộ từ người thuê trở thành chủ sở hữu căn hộ mình đã sống nhiều năm.
Từ đây, thị trường có hai dòng chung cư với nguồn gốc pháp lý khác nhau. Một bên là nhà do Nhà nước xây và bán lại cho cư dân với giá ưu đãi; bên kia là chung cư thương mại, người mua trả tiền theo hợp đồng với chủ đầu tư.
Quy định về cơ chế cải tạo xây dựng lại nhà chung cư, bao gồm chung cư cũ (xây dựng từ năm 1994 về trước) và nhà chung cư không phải là chung cư cũ đã được quy định cụ thể tại Luật Nhà ở hiện hành, không phải là quy định mới. Cụ thể là tại khoản 7 Điều 70 của Luật Nhà ở năm 2023 đã quy định nội dung này.
Dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) tiếp tục kế thừa quy định hiện hành và làm rõ thêm các quyền, trách nhiệm của chủ sở hữu khi nhà chung cư hết thời hạn sử dụng, như quyền tiếp tục được sử dụng quyền sử dụng đất để đóng góp kinh phí xây dựng lại nhà chung cư, quyền được chuyển giao quyền của người sử dụng đất cho chủ sở hữu khác nếu không có nhu cầu xây dựng lại nhà chung cư…
Mốc năm 1994, vì vậy, không phải điểm mới của dự thảo. Nó phản ánh hai cách hình thành quyền sở hữu căn hộ khác nhau, nên cơ chế khi cải tạo, xây lại cũng khác nhau.
Sự khác nhau về cơ chế chính sách giữa hai nhóm nhà chung cư nêu trên xuất phát từ sự khác nhau về thực trạng, tình trạng sở hữu, mức độ an toàn và nguồn gốc đầu tư xây dựng của từng loại hình nhà chung cư, không phải là sự phân biệt đối xử giữa các chủ sở hữu; việc ưu tiên nguồn lực xử lý trước đối với các trường hợp cấp thiết về an toàn là phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của đất nước trong giai đoạn hiện nay.
Theo dự thảo, chủ căn hộ chung cư cũ trước 1994 được bồi thường theo hệ số K, chọn giữa nhà tái định cư, nhà ở xã hội, tiền hoặc quyền sử dụng đất tương đương, và không phải đóng góp kinh phí xây lại. Ngân sách trả chi phí kiểm định nhóm nhà này.
Theo báo cáo của các địa phương đến hết tháng 11/2025, cả nước có khoảng 2.930 nhà chung cư cũ, trong đó Hà Nội 2.160, TP.HCM 474 và Hải Phòng 178.

Thực tế cho thấy, nhiều tòa đã qua nhiều thập kỷ sử dụng, bị cơi nới, xuống cấp. Tác giả Phạm Minh Quân, trong công trình nghiên cứu về khu tập thể Hà Nội, đề xuất ba hướng xử lý là “bảo lưu, cải biến hoặc tái thiết”, tùy giá trị và tình trạng từng khu.
Với chung cư xây sau năm 1994, cơ chế dựa trên quyền của chủ sở hữu đối với phần đất có nhà chung cư. Theo dự thảo, thời hạn sử dụng chung cư gắn với bảo đảm quyền tài sản; khi hết hạn, chủ căn hộ được quyền thực hiện nghĩa vụ tài chính để xây mới.
Nếu tòa nhà phải phá dỡ, các chủ sở hữu được tiếp tục dùng phần đất để tự xây lại. Khoản đóng góp được tính ngay trong luật, bằng tỷ lệ diện tích sử dụng căn hộ nhân với suất đầu tư xây mới 01 m² sàn tại thời điểm phá dỡ.
Người không có nhu cầu xây lại có thể chuyển giao quyền sử dụng đất cho bên khác, hoặc nhận bồi thường giá trị quyền sử dụng đất theo tỷ lệ phần quyền của mình. Trường hợp nhà hư hỏng kết cấu và nằm trong khu phải xây lại đồng bộ, chủ căn hộ được bồi thường cả giá trị quyền sử dụng đất và giá trị còn lại của căn hộ.
Như vậy, dù khác nhau về cách thức, cả hai nhóm chủ căn hộ đều giữ được giá trị tài sản của mình khi tòa nhà phải xây lại. Lưu ý rằng, mốc năm 1994 không chia người sở hữu thành hai hạng, mà bảo đảm mỗi nhóm đều có con đường phù hợp để chuyển lên một chỗ ở an toàn hơn.
Dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) đang trình Quốc hội xem xét, thông qua, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 21-NQ/TW; kế thừa các quy định còn phù hợp, đồng thời hoàn thiện các cơ chế, chính sách về cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư, bảo đảm quyền tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ sở hữu, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai phục vụ phát triển đô thị bền vững.
Nếu được thông qua, Luật Nhà ở (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ 01/7/2027.
Trang Đàm

