Tiên phong thúc đẩy chuyển đổi xanh
Việt Nam đã có công trình, cơ sở sản xuất bước đầu hướng tới mục tiêu Net Zero. Ông nhận định thế nào về kết quả tích cực này?
Tôi cho rằng, đây là kết quả ban đầu đáng ghi nhận, thể hiện sự chuyển biến từ nhận thức, cam kết sang hành động và các mô hình cụ thể.
Việc xuất hiện những công trình cân bằng năng lượng, nhà máy giảm phát thải và công trình được chứng nhận xanh cho thấy, doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động tiếp cận xu thế phát triển công trình xây dựng mới của thế giới.
Ngoài thực hiện trách nhiệm môi trường, việc phát triển các công trình xanh còn giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí vận hành và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, chuỗi cung ứng và các nhà đầu tư quốc tế.
Các mô hình này có ý nghĩa quan trọng trong thử nghiệm công nghệ và chính sách. Thông qua quá trình thiết kế, xây dựng, vận hành và đo lường thực tế, đánh giá tính phù hợp của các giải pháp về kiến trúc thụ động, vật liệu cách nhiệt, thiết bị hiệu suất cao, điện mặt trời mái nhà, lưu trữ năng lượng, quản lý năng lượng thông minh và sử dụng vật liệu có hàm lượng carbon thấp trong điều kiện khí hậu, kinh tế và tập quán sử dụng của Việt Nam.
Phát triển công trình xanh, tiết kiệm năng lượng phù hợp với các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi xanh, sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đã được thể hiện trong Nghị quyết số 24-NQ/TW về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu; các Nghị quyết số 55-NQ/TW và 70-NQ/TW về phát triển, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia; Luật Bảo vệ môi trường năm 2020; Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, được sửa đổi, bổ sung năm 2025; cùng các chiến lược, đề án quốc gia về tăng trưởng xanh, biến đổi khí hậu và triển khai kết quả COP26.
Đặc biệt, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định yêu cầu xanh hóa các ngành kinh tế, phát triển đô thị xanh, công trình xanh và thúc đẩy tiêu dùng năng lượng hiệu quả.
Những công trình tiên phong là minh chứng thiết thực cho thấy Net Zero không chỉ là cam kết mà còn là nhiệm vụ phát triển, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa công trình xanh, công trình cân bằng năng lượng và công trình Net Zero Carbon. Công trình xanh được đánh giá trên nhiều tiêu chí như năng lượng, nước, vật liệu, môi trường trong nhà, chất thải và quản lý vận hành.
Công trình cân bằng năng lượng chủ yếu bảo đảm tổng lượng năng lượng tiêu thụ trong một khoảng thời gian được bù đắp bằng lượng năng lượng tái tạo. Đồng thời, cần phân biệt công trình Net Zero Carbon trong vận hành với công trình Net Zero Carbon toàn vòng đời, bao gồm phát thải từ vật liệu, thi công, vận hành, cải tạo và tháo dỡ.
Mỗi công bố phải xác định rõ phạm vi, thời kỳ đánh giá, phương pháp tính và cách xử lý lượng phát thải còn lại theo tiêu chí được áp dụng. Việc xác định đúng khái niệm và phạm vi tính toán rất quan trọng, để tránh công bố Net Zero mang tính hình thức hoặc thiếu cơ sở kiểm chứng.
Hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn
Để phát triển công trình Net Zero nói riêng, công trình tiết kiệm năng lượng nói chung, theo ông cần những yếu tố gì?
Cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, xây dựng lộ trình đến cơ chế tài chính, công nghệ và nguồn nhân lực.
Trước hết, phải hoàn thiện khung pháp lý, quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật. Từng bước xây dựng định nghĩa, tiêu chí và lộ trình áp dụng đối với công trình cân bằng năng lượng, công trình phát thải carbon ròng bằng 0.
Các yêu cầu này cần được thể hiện đồng bộ trong pháp luật về xây dựng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, kiến trúc, nhà ở, phát triển đô thị và vật liệu xây dựng.
Trước mắt, cần rà soát, cập nhật Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về các công trình xây dựng sử dụng năng lượng hiệu quả; nâng cao chất lượng tính toán hiệu quả năng lượng ngay từ thiết kế, gắn với trách nhiệm của chủ đầu tư và đơn vị tư vấn; lồng ghép kiểm tra tuân thủ trong quy trình hiện hành, tránh trùng lặp và phát sinh thủ tục riêng.
Cần thực hiện hiệu quả các quy định hiện hành về quản lý và kiểm toán năng lượng đối với cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm; khuyến khích các công trình khác đánh giá, theo dõi và cải thiện hiệu quả vận hành.
Cùng với đó, xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, khoa học và công nghệ của Việt Nam. Phân biệt yêu cầu tuân thủ quy chuẩn về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả với các mức cao hơn như công trình xanh và Net Zero Carbon.
Việc áp dụng các mức cao hơn cần có lộ trình, cơ chế hỗ trợ và đánh giá tác động phù hợp, tránh áp đặt đồng loạt hoặc phát sinh thủ tục không cần thiết.
Giai đoạn đầu, cần tạo điều kiện và có cơ chế khuyến khích các chủ đầu tư tư nhân phát triển công trình tiết kiệm năng lượng, công trình xanh và công trình phát thải carbon ròng bằng 0. Thực hiện nghiêm các yêu cầu hiện hành về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Đối với các mức cao hơn, cần lựa chọn một số công trình sử dụng vốn Nhà nước để triển khai tiên phong trên cơ sở hiệu quả đầu tư và khả năng cân đối nguồn lực. Khuyến khích các công trình khác tham gia phù hợp với quy mô và điều kiện thực tế.
Khu vực công nên đóng vai trò dẫn dắt thị trường thông qua đầu tư, mua sắm công xanh và lựa chọn giải pháp có chi phí vòng đời thấp, thay vì chỉ ưu tiên phương án có chi phí xây dựng ban đầu thấp nhất. Kinh nghiệm của Liên minh châu Âu cho thấy tầm quan trọng của lộ trình, tiêu chí kỹ thuật và chính sách hỗ trợ đồng bộ.
Chỉ thị về hiệu quả năng lượng của công trình năm 2024 quy định: Công trình xây dựng mới thuộc sở hữu của các cơ quan công phải đáp ứng yêu cầu công trình không phát thải từ ngày 1/1/2028 và tất cả công trình xây dựng mới từ ngày 1/1/2030, có những trường hợp ngoại lệ cụ thể.
Yêu cầu này tập trung vào hiệu suất năng lượng và phát thải trong vận hành, không đồng nhất với Net Zero Carbon toàn vòng đời. Việt Nam cần nghiên cứu cách tiếp cận phù hợp với điều kiện trong nước, có đánh giá tác động và khả năng đáp ứng của doanh nghiệp, người dân.
Một yếu tố nền tảng khác là giảm nhu cầu sử dụng năng lượng. Công trình net zero không thể chỉ dựa vào việc lắp đặt nhiều tấm pin mặt trời để bù đắp cho một công trình có thiết kế chưa hiệu quả.
Thứ tự ưu tiên phải là thiết kế kiến trúc phù hợp khí hậu; giảm hấp thụ nhiệt qua mái, tường và cửa kính; tận dụng chiếu sáng, thông gió tự nhiên; sử dụng vật liệu cách nhiệt và thiết bị điều hòa, thông gió, chiếu sáng, cấp nước nóng hiệu suất cao. Sau đó mới tính đến sản xuất và lưu trữ năng lượng tái tạo tại chỗ.
Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế, quy chuẩn năng lượng đối với công trình mới và công trình hiện hữu là công cụ hiệu quả để thúc đẩy chuyển đổi sang các công trình sẵn sàng cho mục tiêu phát thải bằng 0. Những công trình được xây dựng sau khi áp dụng quy chuẩn phù hợp có thể sử dụng ít năng lượng hơn.
Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, cần có cơ chế tài chính đủ sức tạo thị trường. Một số công trình xanh, công trình Net Zero có chi phí đầu tư ban đầu cao hơn, dù tiết kiệm đáng kể chi phí năng lượng trong quá trình vận hành.
Vì vậy, cần ưu tiên phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh và dịch vụ tiết kiệm năng lượng, trong đó có hợp đồng dịch vụ năng lượng; nghiên cứu chính sách hỗ trợ có mục tiêu, gắn với mức tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải được kiểm chứng, đúng thẩm quyền và khả năng cân đối nguồn lực.
Đồng thời, đơn giản hóa quy trình, giảm thời gian xử lý hồ sơ trên cơ sở tuân thủ đầy đủ các yêu cầu pháp luật.
Nhật Bản là ví dụ đáng tham khảo khi triển khai đồng thời tiêu chuẩn kỹ thuật, tư vấn đánh giá, hỗ trợ lập kế hoạch và các chương trình trợ cấp cho công trình ZEB, nhà ở ZEH, cải tạo cách nhiệt và thiết bị hiệu suất cao. Cách tiếp cận này giúp chia sẻ một phần chi phí chuyển đổi ban đầu, tạo động lực để doanh nghiệp và người dân mạnh dạn áp dụng công nghệ mới.
Giảm carbon toàn vòng đời công trình
Việc đo lường, kiểm chứng phát thải và sử dụng vật liệu xây dựng xanh cần đặt ra thế nào để bảo đảm các mục tiêu net zero thực chất?
Theo tôi, cần phát triển hệ thống đo lường, báo cáo và xác minh minh bạch. Việc công bố kết quả đạt cân bằng năng lượng hoặc Net Zero trong vận hành cần dựa trên dữ liệu đo đếm trong thời gian đại diện và phương pháp kiểm chứng phù hợp, có kiểm chứng độc lập; phân biệt với đánh giá dự kiến ở giai đoạn thiết kế. Việc đánh giá, chứng nhận không nên trở thành thủ tục hành chính riêng áp dụng đồng loạt cho mọi công trình.
Cần làm rõ ranh giới phát thải, nguồn điện tái tạo được công nhận, hệ số phát thải của lưới điện và phương pháp tính carbon hàm chứa trong vật liệu. Chứng chỉ năng lượng tái tạo và tín chỉ carbon cần được phân biệt về chức năng, điều kiện sử dụng và cách hạch toán theo hệ thống đánh giá được áp dụng, tránh tính trùng và không thay thế yêu cầu ưu tiên giảm phát thải thực tế.
Khuyến khích số hóa dữ liệu năng lượng phù hợp với quy mô công trình; tận dụng hệ thống đo đếm và cơ sở dữ liệu hiện có, tăng khả năng kết nối, chia sẻ, tránh đầu tư trùng lặp và yêu cầu báo cáo nhiều lần.
Việc áp dụng hệ thống quản lý năng lượng, công tơ thông minh hoặc mô hình thông tin công trình cần phù hợp với nhu cầu và hiệu quả đầu tư. Điều này vừa giúp cơ quan quản lý hoạch định chính sách, vừa giúp chủ sở hữu kiểm soát chi phí, ngăn ngừa tình trạng xanh hình thức, không thực chất.
Cùng với đó, phải thúc đẩy sử dụng vật liệu xây dựng xanh và giảm carbon trong toàn bộ vòng đời công trình. Đối với công trình có hiệu suất năng lượng cao, tỷ trọng phát thải từ các vật liệu như xi măng, thép, kính, nhôm và vật liệu hoàn thiện vẫn đáng kể.
Vì vậy, cần xây dựng cơ sở dữ liệu về hệ số phát thải của vật liệu, phát triển nhãn môi trường và bản công bố sản phẩm môi trường; khuyến khích sử dụng xi măng ít clinker, thép xanh, vật liệu tái chế, vật liệu nhẹ, vật liệu cách nhiệt và các cấu kiện có khả năng tái sử dụng.
Việc lựa chọn vật liệu cần dựa trên đánh giá tính năng, độ bền, an toàn và tác động môi trường trong vòng đời; vật liệu nhẹ, vật liệu tái chế hoặc vật liệu cách nhiệt không mặc nhiên đồng nghĩa với vật liệu có phát thải thấp.
Để đảm bảo việc đo lường, kiểm chứng phát thải và sử dụng vật liệu xây dựng xanh hiệu quả, cần nâng cao năng lực của đội ngũ thiết kế, thi công, kiểm định và vận hành công trình. Công trình tiết kiệm năng lượng, công trình xanh, Net Zero đòi hỏi sự phối hợp tích hợp giữa kiến trúc, kết cấu, cơ điện, vật liệu, năng lượng tái tạo và quản lý vận hành ngay từ giai đoạn đầu.
Nên tăng cường đào tạo, bồi dưỡng năng lực cho kiến trúc sư, kỹ sư, kiểm toán viên năng lượng và cán bộ quản lý công trình; phát huy hệ thống chứng chỉ hiện có, tránh phát sinh điều kiện hành nghề không cần thiết. Đồng thời, cần nâng cao năng lực thử nghiệm, mô phỏng và đánh giá hiệu quả năng lượng, tận dụng các cơ sở hiện có.
Net Zero mở ra động lực đổi mới ngành Xây dựng
Từ những mô hình tiên phong hiện nay, ông kỳ vọng gì về triển vọng phát triển công trình Net Zero tại Việt Nam?
Cần xác định phát triển công trình Net Zero không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là động lực đổi mới mô hình tăng trưởng của ngành Xây dựng. Quá trình này sẽ tạo ra thị trường mới cho vật liệu xanh, thiết bị hiệu suất cao, năng lượng tái tạo, công nghệ số, dịch vụ tư vấn và tài chính xanh. Đồng thời, giúp doanh nghiệp giảm chi phí, tăng khả năng chống chịu trước biến động giá năng lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn carbon ngày càng chặt chẽ của thị trường quốc tế.
Những công trình tiên phong hiện nay là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, để chuyển từ một số mô hình đơn lẻ thành xu hướng phổ biến, cần sự đầu tư nghiêm túc của doanh nghiệp cùng hệ thống tiêu chuẩn, tài chính, dữ liệu, nhân lực đồng bộ và các quy định cụ thể của ngành Xây dựng.
Khi những yếu tố này được hình thành đầy đủ, công trình tiết kiệm năng lượng và công trình Net Zero sẽ trở thành một bộ phận phổ biến của thị trường xây dựng Việt Nam.
Cảm ơn ông!
Tâm Vũ (thực hiện)
