Hướng đi công nghiệp hóa hiện đại
Khi dân số đô thị, nhu cầu logistics và sở hữu phương tiện cá nhân tăng nhanh, lượng phát thải CO₂ từ giao thông sẽ tiếp tục leo thang nếu không có bước ngoặt về công nghệ, hạ tầng và chính sách.
Theo báo cáo của Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ NN&MT), Việt Nam cần huy động khoảng 368 tỷ USD đến năm 2040 để đạt mục tiêu Net Zero 2050. Trong đó, giao thông và năng lượng là hai lĩnh vực cần lượng vốn đầu tư xanh lớn nhất. Hiện nay, dư nợ tín dụng xanh của Việt Nam chỉ chiếm khoảng 4,2% tổng dư nợ nền kinh tế, cho thấy khoảng trống tài chính xanh còn rất lớn.
ThS Tạ Đức Bình – Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, nhấn mạnh: “Không thể đạt được mục tiêu trung hòa carbon nếu không điện hóa giao thông vận tải và phát triển hạ tầng sạc trước một bước.”
Trong khi đó, xu hướng toàn cầu đang chuyển mạnh sang đầu tư carbon thấp: xe điện, hạ tầng sạc, vận tải công cộng sạch, nhiên liệu hydro và ammonia xanh. Đông Nam Á đang ở thời điểm bản lề, vừa là khu vực tiêu thụ năng lượng nhanh, vừa là nguồn cung khoáng sản chiến lược (niken, đất hiếm) cho chuỗi cung ứng pin toàn cầu.
Vì vậy, Việt Nam cần chủ động nắm lấy “cửa sổ cơ hội công nghiệp mới” thông qua việc xanh hóa giao thông – không chỉ vì môi trường, mà còn là hướng đi công nghiệp hóa hiện đại, giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xanh khu vực ASEAN và toàn cầu.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Ấn Độ
Theo ThS Tạ Đức Bình, Trung Quốc và Ấn Độ là hai mô hình điển hình ở châu Á về điện hóa giao thông và phát triển hạ tầng xanh. Tại Trung Quốc, xe điện (EV) chiếm hơn 50% tổng doanh số xe mới năm 2024. Ba yếu tố làm nên thành công gồm: (i) Chính sách trợ giá mạnh mẽ; (ii) Làm chủ chuỗi cung ứng pin – sạc – linh kiện; (iii) Chi phí sở hữu xe điện (TCO) thấp hơn 10% so với xe xăng truyền thống.
Chính phủ Trung Quốc không chỉ hỗ trợ sản xuất, mà còn đầu tư mạnh vào mạng lưới trạm sạc có công suất trung bình 35 kW/xe, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu.
Tại Ấn Độ, chiến lược “bắt đầu từ dưới lên” tập trung vào xe ba bánh và xe bus đô thị, giúp EV 3 bánh đạt 60% thị phần năm 2024. Nhờ chính sách ưu đãi thuế, giảm chi phí pin và mở rộng trạm sạc tăng 140% giai đoạn 2021-2025, Ấn Độ nhanh chóng hình thành thị trường quy mô và giảm mạnh chi phí công nghệ.
ThS Tạ Đức Bình nhấn mạnh, những mô hình này cho thấy một quy luật rõ ràng: Chính phủ phải đi trước đầu tư vào hạ tầng, cơ chế tài chính và chính sách ưu đãi phải đi trước khi kỳ vọng khu vực tư nhân hoặc người tiêu dùng tham gia. Việt Nam đang ở đúng giai đoạn cần đi trước một bước như vậy.
6 định hướng chính sách cho giao thông xanh Việt Nam
Từ kinh nghiệm quốc tế và đặc thù trong nước, ThS Tạ Đức Bình đề xuất 6 định hướng trọng tâm để thúc đẩy giao thông xanh, hướng tới mục tiêu Net Zero 2050:
Thứ nhất, phát triển hạ tầng sạc và hệ thống đổi pin trước một bước. Hệ thống trạm sạc, đổi pin và hạ tầng năng lượng sạch cần được đầu tư đồng bộ, ưu tiên tại các đô thị lớn và tuyến logistics trọng điểm. Đây là điều kiện tiên quyết để thị trường xe điện hình thành và mở rộng.
Thứ hai, ưu tiên điện hóa xe công, xe bus và logistics trước xe cá nhân. Các phương tiện công vụ, vận tải hành khách công cộng và vận tải hàng hóa có tần suất cao cần được chuyển đổi trước, giúp giảm phát thải nhanh và tạo thị trường quy mô ban đầu.
Thứ ba, khuyến khích doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi giá trị pin – sạc – phần mềm. Việt Nam có tiềm năng về niken, đất hiếm, và nhân lực kỹ thuật; cần hình thành các cụm công nghiệp hỗ trợ để nâng tỷ lệ nội địa hóa, giảm chi phí và tạo việc làm xanh.
Thứ tư, kết hợp chính sách tài khóa và tín dụng xanh. Ưu đãi thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt và gói tín dụng xanh cần gắn liền với tiêu chí phát thải thấp. Ngân hàng Nhà nước nên có chương trình tín dụng riêng cho xe điện và hạ tầng sạc.
Thứ năm, thiết lập các “Khu thử nghiệm xe điện” (EV Pilot Zones). Thí điểm mô hình đô thị hoặc khu công nghiệp vận hành hoàn toàn bằng phương tiện điện – nơi tích hợp hệ thống sạc, logistics thông minh và dữ liệu giao thông số hóa.
Thứ sáu, thành lập “Quỹ hạ tầng xe điện Việt Nam”. Quỹ tập trung nguồn lực từ ngân sách, ODA, quỹ khí hậu, vốn tư nhân và tín chỉ carbon, hỗ trợ trực tiếp các dự án hạ tầng sạc và đổi pin.
Sáu nhóm giải pháp này nếu được triển khai đồng bộ sẽ hình thành “vòng tròn phát triển xanh” giữa ba trụ cột: năng lượng tái tạo – hạ tầng giao thông – công nghiệp hỗ trợ, tạo nền tảng vững chắc cho nền kinh tế carbon thấp.
Liên kết chính sách liên ngành – chìa khóa của thành công
Theo ThS Tạ Đức Bình, Việt Nam không thể phát triển giao thông xanh tách rời khỏi các chiến lược và quy hoạch quốc gia khác, gồm: (i) Quy hoạch điện VIII: đảm bảo nguồn điện tái tạo cho hạ tầng sạc; (ii) Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia 2021 – 2030; (iii) Đề án phát triển thị trường carbon trong nước; (iv) Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn Quyết định số 222/QĐ-TTg, ngày 23/01/2025 của Thủ tướng Chính phủ, ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035; (v) Danh mục phân loại xanh (Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, ngày 04/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ, quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh, trong đó giao thông vận tải là một trong bảy lĩnh vực ưu tiên.
Sự đồng bộ giữa các chiến lược này là điều kiện tiên quyết để hình thành hệ sinh thái đầu tư xanh thống nhất, thu hút vốn tư nhân, FDI và các quỹ khí hậu quốc tế.
Nói cách khác, nếu thiếu tính liên kết, dòng vốn xanh sẽ không vào đúng địa chỉ, Việt Nam có thể đánh mất cơ hội vàng để tái cấu trúc ngành giao thông theo hướng bền vững.
Đứng trước xu thế dịch chuyển chuỗi cung ứng xanh toàn cầu và dòng vốn ESG, ThS Tạ Đức Bình khuyến nghị Việt Nam cần sớm hoàn thiện hệ sinh thái giao thông xanh toàn diện, gồm: (i) Khung pháp lý minh bạch, đồng bộ; (ii) Cơ chế ưu đãi vượt trội về thuế và đất đai; (iii) Hệ thống giám sát, báo cáo, kiểm định phát thải (MRV) đáng tin cậy; (iv) Cơ chế hợp tác công – tư (PPP) linh hoạt cho các dự án hạ tầng sạc, bến bãi, vận tải công cộng điện hóa. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể biến cam kết Net Zero thành hành động thực tế, đưa ngành giao thông trở thành động lực tăng trưởng xanh của nền kinh tế.
Giao thông xanh không chỉ là phương tiện của tương lai, mà là nền tảng của phát triển bền vững. Với sự phối hợp giữa các bộ, ngành và cộng đồng doanh nghiệp, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành hệ sinh thái giao thông xanh toàn diện, nơi mỗi tuyến đường, mỗi đô thị và mỗi phương tiện đều góp phần vào mục tiêu phát triển carbon thấp – thịnh vượng – bền vững.
Thanh Bình
