Đặt di sản vào trung tâm cấu trúc đô thị
Việc điều chỉnh quy hoạch đô thị Huế diễn ra trong bối cảnh thành phố đã trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, đặt ra yêu cầu phải tái định vị vai trò và mô hình phát triển trong dài hạn. Báo cáo rà soát quy hoạch cho thấy những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc cập nhật các nội dung hiện hành, đồng thời nhận diện rõ các bất cập phát sinh trong quá trình phát triển đô thị thời gian qua.
Các vấn đề như mở rộng không gian đô thị, phát triển hạ tầng, hình thành các khu đô thị mới hay gia tăng nhu cầu dịch vụ, du lịch đã tạo ra những áp lực không nhỏ đối với cấu trúc đô thị truyền thống. Việc ưu tiên điều chỉnh cục bộ để xử lý các điểm nghẽn trước mắt, đồng thời chuẩn bị cho điều chỉnh tổng thể trong tương lai là hướng tiếp cận phù hợp trong bối cảnh hiện nay.
Tuy nhiên, đối với một đô thị đặc thù như Huế, bản sắc nằm ở hệ thống di sản văn hóa phong phú, cảnh quan thiên nhiên đặc sắc và chiều sâu văn hóa được tích lũy qua nhiều thế kỷ. Đây không chỉ là tài sản cần bảo tồn, mà còn là nền tảng để định hình mô hình phát triển đô thị.
Thực tế, di sản của Huế không tồn tại như những điểm riêng lẻ, mà là một hệ sinh thái văn hóa, cảnh quan liên kết chặt chẽ, trải dài từ khu vực trung tâm đến vùng ven sông và khu vực miền núi. Quần thể di tích Cố đô Huế, hệ thống lăng tẩm, đền miếu, chùa chiền, nhà vườn và làng cổ tạo thành một cấu trúc không gian đặc thù, có tính liên kết cao.
Chính vì vậy, trong quá trình điều chỉnh quy hoạch, việc nhận diện và bảo vệ cấu trúc không gian di sản cần được đặt ở vị trí trung tâm. Các vùng lõi di sản, vùng đệm bảo vệ, hành lang cảnh quan và hành lang thị giác gắn với sông Hương, núi Ngự và hệ thống lăng tẩm cần được rà soát đầy đủ, xác định rõ ranh giới và cơ chế quản lý.
Việc kiểm soát chiều cao, mật độ xây dựng và hình thái kiến trúc tại các khu vực tiếp giáp di sản cũng cần được quy định chặt chẽ hơn, nhằm hạn chế xung đột giữa phát triển đô thị mới và bảo tồn cảnh quan. Chỉ khi di sản trở thành một lớp cấu trúc bắt buộc trong quy hoạch, Huế mới có thể phát triển hiện đại mà không đánh mất bản sắc riêng.
Khai thác động lực văn hóa, định hình không gian phát triển mới
Bên cạnh di sản, văn hóa cần được xác định là động lực phát triển cốt lõi của đô thị Huế. Trong nhiều năm qua, thành phố đã khẳng định vai trò là một trung tâm văn hóa lớn thông qua các hoạt động lễ hội, nghệ thuật và bảo tồn di sản. Tuy nhiên, để văn hóa thực sự trở thành động lực kinh tế, cần có sự đầu tư đồng bộ hơn về hạ tầng và không gian phát triển.
Quy hoạch đô thị cần dành quỹ đất phù hợp cho các thiết chế văn hóa hiện đại như nhà hát, trung tâm nghệ thuật biểu diễn, bảo tàng chuyên đề, thư viện và các không gian sáng tạo. Việc hình thành các cụm công nghiệp văn hóa gắn với thủ công mỹ nghệ, thiết kế, nghệ thuật trình diễn và ẩm thực truyền thống sẽ tạo ra chuỗi giá trị mới, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế đô thị.
Đây cũng là xu hướng chung của nhiều đô thị di sản trên thế giới, nơi văn hóa và sáng tạo được xem là động lực quan trọng của phát triển. Với lợi thế sẵn có, Huế hoàn toàn có thể phát triển theo hướng này, thay vì phụ thuộc vào các mô hình công nghiệp, dịch vụ truyền thống.
Đối với Huế, du lịch tiếp tục giữ vai trò ngành kinh tế mũi nhọn, nhưng cần được tổ chức lại theo cấu trúc không gian rộng hơn. Thay vì tập trung chủ yếu vào khu vực trung tâm, du lịch cần được mở rộng ra các khu vực ven sông, vùng đồi núi và các làng nghề truyền thống, tạo thành mạng lưới điểm đến đa dạng, giảm áp lực cho khu vực lõi di sản.
Song song với đó, việc phát triển hạ tầng đô thị cần gắn với bảo tồn cảnh quan và thích ứng với biến đổi khí hậu. Hệ thống sông hồ, đầm phá và không gian xanh không chỉ đóng vai trò sinh thái mà còn là yếu tố cấu thành bản sắc đô thị, cần được tích hợp vào quy hoạch như một phần của cấu trúc không gian.
Trong dài hạn, Huế không thể phát triển bằng cách sao chép mô hình của các đô thị khác. Con đường phát triển của thành phố phải dựa trên chính những giá trị cốt lõi của mình: di sản, văn hóa, cảnh quan và con người. Đây là lợi thế cạnh tranh đặc biệt, đồng thời cũng là thách thức trong việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.
Thiện Tùng
