Từ ngày 1/10, Luật Phát triển đô thị chính thức có hiệu lực, mở thêm dư địa phân quyền, huy động nguồn lực và tổ chức các mô hình phát triển mới. Bộ luật này được kỳ vọng giúp các đô thị tháo gỡ điểm nghẽn, nâng năng lực quản trị và hình thành những cực tăng trưởng mới.
Thêm quyền chủ động, mở rộng không gian tăng trưởng
Các chuyên gia nhận xét, thay vì chỉ xử lý những hệ quả của đô thị hóa như ùn tắc, ngập nước, thiếu hạ tầng hay quá tải dịch vụ công, yêu cầu đặt ra hiện nay là biến đô thị thành động lực tăng trưởng. Đây cũng là điểm khiến Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng tạo ra một bước chuyển đáng kể.
Ông Lê Hoàng Hải (Đại biểu Quốc hội đoàn Đồng Nai) nhận xét Luật Phát triển đô thị mang ý nghĩa chiến lược và mang tính đột phá về thể chế, tạo hành lang pháp lý vượt trội để góp phần giải phóng nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị cho các đô thị.
Đây cũng chính là một trong những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận vấn đề. Đô thị không chỉ là nơi thực hiện quy hoạch và quản lý dân cư mà phải được trao đủ công cụ để chủ động kiến tạo phát triển.
Trong thực tế, nhiều đô thị có tiềm năng nhưng khó chuyển hóa thành tăng trưởng do các nguồn lực bị chia cắt. Đất đai, hạ tầng, giao thông, đầu tư và quy hoạch đôi khi được quyết định theo những quy trình khác nhau, khiến một dự án có thể mất nhiều thời gian để hoàn thiện.
Nhưng Luật Phát triển đô thị đã hướng tới việc tháo gỡ một phần điểm nghẽn đó thông qua phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho chính quyền thành phố.
Từ đó, góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phát triển đô thị, tăng cường phân cấp, phân quyền, đồng thời tạo điều kiện huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho hạ tầng, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và nâng chất lượng sống.
Với cách tiếp cận này, mỗi đô thị có thêm cơ hội lựa chọn mô hình phát triển dựa trên lợi thế riêng. Đơn cử như Hải Phòng có thể tận dụng lợi thế cảng biển, logistics và khu thương mại tự do. Thành phố Hồ Chí Minh có dư địa lớn để phát triển các trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo, hạ tầng giao thông và không gian đô thị mới. Những địa phương có lợi thế biển có thể tính tới các mô hình đô thị gắn với kinh tế biển…
“Ý nghĩa của Luật Phát triển đô thị không chỉ nằm ở việc điều chỉnh một nhóm đô thị mà quan trọng hơn là tạo ra một cơ chế phát triển có khả năng lan tỏa. Phát triển đô thị hiện không còn bó hẹp trong địa giới hành chính mà có sự lan tỏa tới các khu vực xung quanh” – ông Lã Thanh Tân (Đại biểu Quốc hội đoàn Hải Phòng) nhận xét.
Đây có thể là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất. Bởi khi một đô thị lớn phát triển, giá trị tạo ra không chỉ nằm trong phạm vi thành phố mà còn lan sang các khu vực vệ tinh thông qua giao thông, logistics, việc làm, dịch vụ và chuỗi cung ứng. Các địa phương chủ động hơn để nắm bắt sự lan tỏa này sẽ có thể tạo ra những cực tăng trưởng mới.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia quyền chủ động lớn hơn cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn. Phân quyền không có nghĩa địa phương được quyết định nhanh bằng mọi giá. Điều quan trọng là quyết định phải đúng quy hoạch, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và tạo ra hiệu quả thực chất.
Từ giá trị đất đến chất lượng sống
Một trong những bài toán lớn nhất của đô thị Việt Nam là nguồn lực. Nhu cầu vốn cho đường sắt đô thị, vành đai, giao thông kết nối, chống ngập, xử lý nước thải, chỉnh trang đô thị và không gian công cộng đều rất lớn. Trong khi đó, ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu.
Vì vậy, Luật Phát triển đô thị mở ra hướng tiếp cận coi đất đai, hạ tầng và đầu tư tư nhân trong một mối quan hệ thống nhất hơn. Đáng chú ý là cơ chế phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Theo đó, khu vực quanh các đầu mối đường sắt có thể được tổ chức với mật độ dân cư, thương mại, dịch vụ và văn phòng phù hợp, đồng thời khai thác giá trị gia tăng từ đất để tạo nguồn lực đầu tư trở lại cho hạ tầng.
Nếu làm tốt, đây có thể tạo thành một vòng tuần hoàn: hạ tầng giao thông nâng giá trị đất; một phần giá trị tăng thêm được khai thác để đầu tư hạ tầng; hạ tầng tốt tiếp tục nâng sức hấp dẫn của đô thị.
Nhưng TOD cũng đặt ra yêu cầu cao về quy hoạch. Nếu chỉ tăng mật độ xây dựng quanh nhà ga mà không đồng thời phát triển trường học, công viên, đường đi bộ, bãi đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật, khu vực này có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải.
Bởi vậy, các chuyên gia cho rằng, đích đến của chính sách không nên là tạo ra thêm những khu bất động sản có giá trị cao, mà phải là những khu đô thị thuận tiện hơn cho người dân. Cùng với nguồn lực đất đai, Luật Phát triển đô thị cũng tạo cơ sở thu hút nhà đầu tư chiến lược vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng cao.
Tuy nhiên, khi nhà đầu tư được hưởng nhiều chính sách ưu đãi thì các nghĩa vụ về đào tạo lao động, ưu tiên sử dụng nhân lực địa phương và chuyển giao công nghệ cũng cần có tính ràng buộc đủ mạnh. Vì thu hút đầu tư không chỉ để có thêm vốn, mà phải hướng tới nâng chất lượng tăng trưởng.
Các chuyên gia “hiến kế,” một nhà đầu tư chiến lược cần mang theo công nghệ, nhân lực, năng lực quản trị và mạng lưới thị trường. Khi đó, đô thị không chỉ có thêm một dự án mà có thêm một động lực kinh tế.
Hiện Thành phố Hồ Chí Minh chính là “phép thử” đáng chú ý nhất cho giai đoạn mới. Ngay sau khi luật được thông qua, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đã yêu cầu đẩy nhanh việc cụ thể hóa và triển khai, với mục tiêu không để khoảng trống pháp lý khi luật có hiệu lực.
Từ 1/10, câu hỏi sẽ không còn là đô thị được trao thêm bao nhiêu thẩm quyền, mà là những thẩm quyền đó được biến thành kết quả như thế nào. Một luật tốt có thể “mở cánh cửa,” nhưng năng lực thực thi mới quyết định đô thị có “bước qua được” cánh cửa ấy hay không.
Thước đo cuối cùng không chỉ là số dự án, số mét vuông xây dựng hay tổng vốn đầu tư. Đó phải là thời gian người dân đi lại được rút ngắn, giao thông công cộng thuận tiện hơn, hạ tầng đồng bộ hơn, doanh nghiệp giảm chi phí thủ tục, không gian xanh được mở rộng và chất lượng sống được cải thiện.
Luật Phát triển đô thị không chỉ tạo thêm một hành lang pháp lý mà trở thành động lực để các đô thị Việt Nam chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển dựa trên năng suất, công nghệ, kết nối và chất lượng sống. Khi đó, những đô thị lớn không chỉ là nơi tập trung dân cư, mà thực sự trở thành những cực tăng trưởng mới của nền kinh tế./.
Thu Hằng
