1. Đặt vấn đề
Ngành Xây dựng toàn cầu đang trải qua một cuộc chuyển đổi số mạnh mẽ, trong đó BIM được xác định là công nghệ nền tảng. Các quốc gia phát triển đã ban hành lộ trình BIM quốc gia và khung pháp lý rõ ràng nhằm thúc đẩy áp dụng rộng rãi.
Việt Nam không thể đứng ngoài xu thế này nếu muốn nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế. Chủ trương áp dụng BIM đã từng bước được cụ thể hóa bằng Quyết định số 258/QĐ-TTg ngày 17/03/2023 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt lộ trình áp dụng mô hình thông tin công trình trong hoạt động xây dựng [1], và tiếp tục được tăng cường bằng Nghị định số 175/2024/NĐ-CP ngày 30/12/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xây dựng về quản lý hoạt động xây dựng [2].
Trong những năm gần đây, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật nhằm thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động xây dựng và từng bước đưa BIM vào thực tiễn. Theo lộ trình của Quyết định số 258/QĐ-TTg, từ năm 2023 BIM được áp dụng bắt buộc đối với công trình cấp đặc biệt, cấp I; từ năm 2025 mở rộng xuống công trình cấp II. Nghị định số 175/2024/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa yêu cầu nộp dữ liệu mô hình BIM trong quy trình thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở.
Về mặt lý thuyết, các quy định này góp phần xóa bỏ tâm lý “làm cho có” hoặc “làm để diễn họa”, buộc các đơn vị tư vấn thiết kế và nhà thầu phải coi BIM là công cụ sản xuất chính, thay vì công cụ dựng lại mô hình sau khi đã thiết kế bằng CAD. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định và thực tiễn áp dụng vẫn còn khá lớn, đặt ra nhiều câu hỏi về mức độ hiệu quả khi triển khai và những điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Mục tiêu của bài báo là: (i) phân tích cơ sở pháp lý và nội dung cốt lõi của việc thực hiện mô hình thông tin công trình (BIM) qua hai văn bản nêu trên; (ii) đánh giá thực trạng triển khai BIM trên cơ sở dữ liệu thực tế; (iii) làm rõ mối quan hệ bổ trợ giữa định hướng chính sách và thực tiễn triển khai; và (iv) đề xuất một số giải pháp, đặc biệt là định hướng BIM-IoT nhằm mở rộng giá trị sử dụng của BIM trong giai đoạn vận hành công trình.
2. Cơ sở pháp lý và khung lý thuyết về thực hiện BIM
2.1. Lộ trình thực hiện mô hình BIM theo Quyết định số 258/QĐ-TTg
Quyết định số 258/QĐ-TTg [1] phê duyệt lộ trình và định hướng chung cho hai giai đoạn áp dụng BIM trong hoạt động xây dựng. Về tính chất pháp lý, đây là văn bản định hướng quan trọng, xác lập bước đi bắt buộc theo cấp công trình và tạo cơ sở để các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng chuẩn bị nguồn lực nhân sự, công nghệ và quy trình.
Theo nội dung của quyết định, BIM được yêu cầu cung cấp trong các bước như thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi, thẩm định thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở, cấp phép xây dựng và nghiệm thu. Tuy nhiên, văn bản này chưa quy định chi tiết định dạng tệp, dung lượng tệp hoặc cấu trúc dữ liệu cụ thể; yêu cầu chủ yếu dừng ở việc phải có dữ liệu mô hình BIM trong hồ sơ thiết kế hoặc hồ sơ hoàn thành công trình.
Về bản chất, Quyết định số 258/QĐ-TTg đóng vai trò là bước chuyển chính sách từ giai đoạn khuyến khích sang giai đoạn bắt buộc có lộ trình. Điều này có ý nghĩa quan trọng vì giúp định hình tư duy số hóa trong toàn bộ chuỗi hoạt động xây dựng, song cũng làm nảy sinh nhu cầu cần có các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết hơn để bảo đảm tính thống nhất trong thực hiện.
2.2. Lộ trình áp dụng BIM theo hướng dẫn cụ thể của Nghị định số 175/2024/NĐ-CP
Nghị định số 175/2024/NĐ-CP [2] có tính chất là văn bản quy định chi tiết thi hành, do đó mức độ bắt buộc về kỹ thuật và thủ tục hành chính rõ nét hơn so với Quyết định số 258/QĐ-TTg. Phạm vi áp dụng hướng đến các dự án nhóm B trở lên trong giai đoạn chuẩn bị dự án và tập trung bắt buộc đối với công trình cấp II trở lên thuộc các dự án đó.
Khác với quyết định mang tính khung, Nghị định số 175/2024/NĐ-CP được hiểu là đã cụ thể hóa hơn yêu cầu về dữ liệu mô hình thông qua việc gắn trách nhiệm cung cấp mô hình BIM cùng hồ sơ thẩm định. Trong thực tiễn triển khai, các đơn vị thiết kế thường nộp đồng thời tệp gốc và tệp ở định dạng mở nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan thẩm định tiếp cận, đối chiếu và lưu trữ.
Từ góc độ quản lý, nghị định này góp phần đưa BIM ra khỏi phạm vi “khuyến khích áp dụng” để trở thành thành phần có ý nghĩa trong hồ sơ pháp lý của dự án. Đây là thay đổi quan trọng, vì nó tác động trực tiếp đến cách thức tổ chức công việc của doanh nghiệp tư vấn, nhà thầu và cơ quan quản lý nhà nước.
2.3. So sánh với thông lệ quốc tế
Việc Việt Nam chuyển từ “khuyến khích” sang “bắt buộc” đối với BIM có nhiều điểm tương đồng với kinh nghiệm của một số quốc gia đi trước như Singapore, Vương quốc Anh hay Brazil, đặc biệt ở chỗ sử dụng lộ trình pháp lý để thúc đẩy thay đổi hành vi trên phạm vi toàn ngành.
Tuy nhiên, trong khi Singapore đã tiến xa hơn với hệ thống nộp mô hình BIM phục vụ cấp phép xây dựng và từng bước tự động hóa kiểm tra tuân thủ, thì Việt Nam hiện vẫn ở giai đoạn đầu của việc chuẩn hóa định dạng, nội dung và quy trình tiếp nhận dữ liệu. Sự thiếu vắng hướng dẫn chi tiết cho từng loại công trình vì vậy vẫn là một điểm nghẽn lớn đối với thực tiễn áp dụng.
3. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu áp dụng cách tiếp cận kết hợp giữa phân tích định tính và định lượng, gồm ba nhóm phương pháp chính.
Thứ nhất, phương pháp phân tích tài liệu pháp luật được sử dụng để làm rõ nội dung, phạm vi và ý nghĩa quản lý của Quyết định số 258/QĐ-TTg [1], Nghị định số 175/2024/NĐ-CP [2] và một số quy định liên quan đến quản lý chất lượng, hồ sơ hoàn công, bảo trì công trình [3].
Thứ hai, nghiên cứu tổng hợp dữ liệu thực tiễn từ khoảng 20 bộ hồ sơ BIM được trình thẩm định tại TP.HCM và một số địa phương lân cận trong giai đoạn 2023 – 2025.
Thứ ba, phương pháp phân tích và so sánh được sử dụng để thống kê tỷ lệ hồ sơ có hoặc không có dữ liệu tổng hợp cần thiết, đánh giá mức độ đầy đủ và tính khoa học của mô hình, đồng thời đối chiếu thực trạng triển khai ở Việt Nam với một số kinh nghiệm quốc tế.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Thực trạng thực hiện BIM theo Quyết định số 258/QĐ-TTg
4.1.1. Đối tượng áp dụng
Kết quả khảo sát cho thấy khoảng 95% công trình thuộc đối tượng nghiên cứu đã nộp tệp BIM trong hồ sơ thẩm định. Điều này phản ánh tác động bước đầu của lộ trình áp dụng BIM đối với các công trình quy mô lớn và có tính chất kỹ thuật phức tạp.
4.1.2. Loại tệp BIM được nộp
Thực tế triển khai cho thấy Quyết định số 258/QĐ-TTg mới dừng ở yêu cầu “phải cung cấp tệp tin BIM”, nên trong giai đoạn đầu đã xuất hiện sự lúng túng về loại tệp phải nộp. Trong mẫu khảo sát, khoảng 45% hồ sơ sử dụng tệp Revit, 55% sử dụng NWD, trong khi chưa ghi nhận tệp chuẩn mở IFC.
4.1.3. Kích thước và mức độ hoàn thiện của tệp BIM
Nhiều tệp BIM mới chỉ thể hiện ở mức sơ bộ, thậm chí còn sai khác về kích thước công trình. Khoảng 10% tệp có xu hướng mô hình hóa quá nhiều chi tiết cấu kiện không cần thiết cho mục đích thẩm định, làm tăng dung lượng và gây khó khăn cho các máy tính có cấu hình RAM dưới 16 GB.
4.1.4. Nội dung mô hình
Khoảng 85% mô hình thể hiện được vị trí, hình dạng không gian 3D, các kích thước chủ yếu và các bộ phận chính, tọa độ công trình của công trình. Còn 100% mô hình chưa cung cấp đầy đủ thông tin phi hình học cần thiết để phục vụ giai đoạn vận hành.
4.2. Thực trạng thực hiện BIM sau khi có Nghị định số 175/2024/NĐ-CP
4.2.1. Đối tượng áp dụng
Trong nhóm hồ sơ khảo sát thuộc đối tượng của Nghị định số 175/2024/NĐ-CP, 100% công trình cấp II trở lên thuộc dự án nhóm B đã nộp tệp BIM trong hồ sơ thẩm định.
4.2.2. Loại tệp BIM được nộp
Ở giai đoạn này, thực tiễn cho thấy các đơn vị tư vấn đã có xu hướng nộp tệp ở định dạng mở IFC 4.0 kèm theo tệp gốc. Cách làm này tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cơ quan nhà nước trong việc đọc dữ liệu mà không phụ thuộc tuyệt đối vào một phần mềm chuyên biệt.
4.2.3. Kích thước và dung lượng tệp BIM
Các tệp BIM trong mẫu khảo sát đều được kiểm soát để có dung lượng phù hợp hơn cho việc tiếp nhận và lưu trữ. Đây là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đã bắt đầu quan tâm hơn đến tính thực dụng của dữ liệu nộp kèm hồ sơ.
4.2.4. Nội dung mô hình
100% mô hình trong mẫu khảo sát thể hiện được vị trí, hình dạng không gian 3D, các kích thước chủ yếu và các bộ phận chính. Khoảng 95% hồ sơ đã thể hiện tọa độ công trình. Tuy nhiên, phần thông tin phi hình học vẫn chưa được thực hiện đầy đủ, do đó chưa đáp ứng tốt yêu cầu phục vụ vận hành và bảo trì công trình.
4.3. So sánh thực hiện tệp BIM giữa Quyết định số 258/QĐ-TTg và Nghị định số 175/2024/NĐ-CP
Kết quả so sánh tổng hợp một số tiêu chí cơ bản giữa hai giai đoạn được trình bày trong Bảng 1.
5. Thảo luận
5.1. Những điểm tích cực của khung chính sách hiện hành
Việc ban hành Quyết định số 258/QĐ-TTg và Nghị định số 175/2024/NĐ-CP cho thấy tầm nhìn chiến lược của Chính phủ trong việc coi dữ liệu số là tài sản quan trọng của ngành xây dựng. Đây là tiền đề để từng bước hình thành cơ sở dữ liệu xây dựng phục vụ quản lý nhà nước, quản trị dự án và phát triển đô thị thông minh.
Khung chính sách mới cũng tạo sức ép tích cực đối với thị trường tư vấn thiết kế và thi công, buộc đội ngũ kỹ sư, kiến trúc sư và nhà thầu phải nâng cao năng lực số, tiệm cận nhanh hơn với các chuẩn mực quốc tế như ISO 19650.
5.2. Những hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn triển khai
Một trong những vướng mắc lớn hiện nay là khoảng cách giữa hồ sơ pháp lý truyền thống và bản chất dữ liệu số của BIM. Ví dụ, Thông tư số 26/2016/TT-BXD [3] về quản lý chất lượng và bảo trì công trình xây dựng vẫn được xây dựng chủ yếu trên nền tảng hồ sơ, tài liệu giấy và bản vẽ 2D, trong khi BIM là cơ sở dữ liệu số đa chiều.
Bên cạnh đó, năng lực tiếp nhận, đọc và thẩm định mô hình BIM của một số cơ quan quản lý còn chưa đồng đều. Việc nộp mô hình BIM với dung lượng lớn cũng đặt ra yêu cầu về hạ tầng máy chủ, lưu trữ, bảo mật dữ liệu và quy trình phối hợp liên thông giữa các cơ quan quản lý nhà nước.
Ngoài ra, phần lớn mô hình BIM hiện nay mới tập trung vào giai đoạn thiết kế và thẩm định, trong khi dữ liệu cho giai đoạn vận hành, bảo trì vẫn bị xem nhẹ. Điều này dẫn đến nguy cơ lãng phí tài nguyên dữ liệu và chưa khai thác được trọn vẹn giá trị vòng đời của BIM.
6. Một số giải pháp và kiến nghị
6.1. Về phía nhà nước
6.1.1. Hoàn thiện khung pháp lý và hướng dẫn chi tiết
Cần sớm bổ sung quy định rõ hơn về giá trị pháp lý của mô hình BIM, loại tệp được chấp nhận, mức độ thông tin tối thiểu, cách thức lưu trữ và cơ chế kiểm tra. Việc ban hành hướng dẫn chi tiết theo loại công trình sẽ giúp giảm sự lúng túng trong thực hiện và nâng cao tính thống nhất giữa các địa phương.
6.1.2. Tăng cường tư duy “tiền kiểm” và thẩm định số
Cần từng bước cho phép cơ quan quản lý nhà nước thực hiện thẩm định số thông qua tệp mô hình và hồ sơ xuất trực tiếp từ mô hình, thay vì tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào quy trình xử lý bản vẽ 2D truyền thống. Đồng thời, nên phát triển các công cụ hỗ trợ kiểm tra trước đối với các yêu cầu cơ bản của quy chuẩn, tiêu chuẩn và hồ sơ thiết kế.
6.1.3. Đẩy mạnh chuyển đổi số một cửa liên thông
Việc xây dựng cổng thông tin tiếp nhận dữ liệu BIM theo cơ chế một cửa sẽ giúp giảm tình trạng chủ đầu tư phải nộp lặp đi lặp lại cho nhiều cơ quan khác nhau, đồng thời nâng cao tính đồng bộ trong phản hồi và quản lý dữ liệu.
6.1.4. Quy định mô hình hoàn công và định hướng BIM-IoT cho vận hành
Cần quy định rõ tiêu chuẩn nghiệm thu mô hình hoàn công, từng bước yêu cầu dữ liệu tài sản số hóa phục vụ bảo trì, vận hành và quản lý công trình. Đây là cơ sở để mở rộng BIM sang giai đoạn vận hành thông qua các giải pháp BIM-IoT, kết nối các cảm biến (sensors) vào mô hình BIM, đo biến dạng, chuyển vị, rung động, độ ẩm, nhiệt độ, áp lực nước, lưu lượng, ăn mòn, tình trạng tiêu thụ năng lượng… có thể giúp cập nhật mô hình thời gian thực, giúp dữ liệu cảm biến được liên kết với BIM, nhà quản lý có thể nhận diện sớm cấu kiện rủi ro cao và ra quyết định bảo trì trước khi sự cố xảy ra.
6.2. Về phía doanh nghiệp
6.2.1. Xác định mức độ chi tiết hợp lý
Doanh nghiệp cần lựa chọn mức độ chi tiết phù hợp với mục tiêu của từng giai đoạn, tránh mô hình hóa quá mức làm tăng thời gian thực hiện và dung lượng tệp nhưng không tạo thêm giá trị cho công tác thẩm định hoặc quản lý.
6.2.2. Tập trung vào các khu vực ưu tiên của công trình
Nguồn lực nên được ưu tiên cho các khu vực có nguy cơ xung đột kỹ thuật cao như tầng hầm, phòng kỹ thuật, trục kỹ thuật hoặc các vị trí giao cắt phức tạp của kết cấu và hệ thống MEP.
6.2.3. Chuẩn hóa quy trình phối hợp và gán thông tin có chọn lọc
Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình phối hợp rõ ràng giữa các bộ môn, chuẩn hóa việc trao đổi dữ liệu và chỉ gán các thông tin thực sự cần thiết theo yêu cầu quản lý, nhằm bảo đảm mô hình gọn, hữu dụng và dễ kiểm soát.
6.3. Định hướng nghiên cứu tiếp theo
Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phân tách và bổ sung thông tin cho từng giai đoạn của vòng đời công trình trên mô hình BIM, đồng thời đánh giá khả năng tích hợp BIM-IoT vào vận hành, kết hợp với lý thuyết độ tin cậy, nhằm bảo trì thiết bị cũng như nâng cao chất lượng khai thác công trình và chất lượng sống của người sử dụng trên địa bàn TP.HCM.
7. Kết luận
Bài báo đã phân tích cơ sở pháp lý và thực trạng triển khai việc thực hiện BIM ở TP.HCM thông qua Quyết định số 258/QĐ-TTg và Nghị định số 175/2024/NĐ-CP. Kết quả khảo sát cho thấy Nhà nước đã chính thức bắt buộc nộp mô hình BIM đối với các công trình có quy mô và cấp công trình phù hợp, qua đó thúc đẩy chuyển đổi số trong ngành xây dựng.
Những thay đổi này có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành kho dữ liệu số, nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ kiểm soát xung đột thiết kế và từng bước nâng tầm năng lực của đội ngũ kỹ sư xây dựng Việt Nam. Tuy nhiên, hệ thống quy định hiện nay vẫn cần được hoàn thiện thêm, đặc biệt đối với yêu cầu cập nhật thông tin sống cho mô hình, tiêu chuẩn mô hình hoàn công và việc khai thác BIM ở giai đoạn vận hành, bảo trì.
Việc sớm bổ sung hệ thống văn bản hướng dẫn, tăng cường kiểm tra và hoàn thiện cơ chế thực thi sẽ là điều kiện quan trọng để BIM-IoT thực sự trở thành công cụ số có giá trị trong toàn bộ vòng đời công trình.
Trần Mai Phương – NCS Trường Đại học Thủy lợi
