Không thống nhất về tiêu chuẩn giữa các tuyến đường sắt đô thị
Theo Bộ Xây dựng, trên thế giới, các hệ thống đường sắt nói chung và đường sắt đô thị nói riêng được thiết kế, xây dựng và vận hành dựa trên các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật chi tiết nhằm bảo đảm tính tương thích, an toàn và mức độ phối hợp giữa các hệ thống trong toàn bộ cấu trúc vận tải.
Trong khi đó, tại Việt Nam, hệ thống điều khiển chạy tàu trên mạng lưới hiện hữu nhìn chung còn lạc hậu, chủ yếu sử dụng thiết bị tín hiệu bán tự động hoặc thủ công và chưa áp dụng một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất liên quan đến hệ thống điều khiển, giám sát và quản lý vận hành đoàn tàu.
Những năm gần đây, Việt Nam đưa vào khai thác ba tuyến đường sắt đô thị đầu tiên gồm tuyến Cát Linh – Hà Đông, Nhổn – Ga Hà Nội tại Hà Nội và tuyến Bến Thành – Suối Tiên tại TP.HCM. Tuy nhiên, các dự án này áp dụng những tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau do các nhà thầu nước ngoài cung cấp, như tiêu chuẩn Trung Quốc, châu Âu hoặc Nhật Bản.
Điểm chung là các tiêu chuẩn này đều được xây dựng trên cơ sở tiêu chuẩn quốc tế IEC 62290, song Việt Nam vẫn chưa có bộ tiêu chuẩn quốc gia tương ứng, dẫn tới thiếu tính thống nhất giữa các dự án và khó khăn trong quản lý vận hành lâu dài.
Thực tế triển khai cho thấy sự thiếu hụt về chuẩn hóa kỹ thuật đang tác động trực tiếp đến công tác tiếp nhận, vận hành, bảo trì và đào tạo nhân lực. Các tuyến đường sắt đô thị sử dụng những triết lý thiết kế, cấu trúc hệ thống và giao diện kỹ thuật khác nhau khiến khả năng tích hợp và tương tác giữa các tuyến gần như không khả thi.
Ngoài ra, việc phụ thuộc hoàn toàn tiêu chuẩn của nhà thầu khiến Việt Nam khó xây dựng năng lực tự chủ kỹ thuật và khó hình thành lộ trình chuẩn hóa trong tương lai.
Theo đơn vị xây dựng dự thảo tiêu chuẩn, thiếu hụt về chuẩn hóa kỹ thuật đang ảnh hưởng trực tiếp công tác tiếp nhận công nghệ, vận hành, bảo trì và đào tạo nhân lực. Đồng thời, việc phụ thuộc hoàn toàn vào tiêu chuẩn của nhà thầu cũng gây khó khăn cho quá trình xây dựng năng lực tự chủ kỹ thuật trong nước.
Hơn nữa, mạng lưới đường sắt đô thị tại Việt Nam dự kiến tiếp tục mở rộng thời gian tới. Quy hoạch hiện nay định hướng phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng và Quảng Ninh, trong đó riêng Hà Nội dự kiến có 14 tuyến và TP.HCM có 8 tuyến cùng ba tuyến bổ sung khác.
Vì vậy, việc xây dựng tiêu chuẩn TCVN về Hệ thống quản lý và điều khiển/điều hành giao thông đường sắt đô thị (UGTMS) trở nên cấp thiết.
Bộ tiêu chuẩn này sẽ quy định các yêu cầu hệ thống, chức năng điều khiển đoàn tàu, các giao diện kỹ thuật và cấu trúc chức năng dựa trên triết lý của tiêu chuẩn quốc tế IEC 62290, đồng thời điều chỉnh phù hợp điều kiện vận hành đặc thù của Việt Nam.
Thiết lập khuôn khổ kỹ thuật thống nhất
Theo dự thảo, bộ TCVN “Ứng dụng đường sắt – Hệ thống quản lý và điều khiển/điều hành giao thông đường sắt đô thị” thiết lập khuôn khổ kỹ thuật thống nhất cho hoạt động quản lý, điều khiển và giám sát vận hành trên các tuyến đường sắt đô thị, hướng tới bảo đảm tính tương thích, khả năng liên thông và khả năng thay thế lẫn nhau giữa các hệ thống điều khiển tàu và điều hành vận tải.
Phạm vi của tiêu chuẩn bao gồm mô tả yêu cầu chức năng, yêu cầu hệ thống, cấu trúc giao diện và các nguyên tắc thiết kế cơ bản đối với UGTMS được bố trí trên các tuyến hoặc phân đoạn tuyến đường sắt đô thị.
Bộ tiêu chuẩn gồm ba phần chính và dự kiến mở rộng thêm phần hướng dẫn giao diện để hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ với tiêu chuẩn quốc tế IEC 62290. Trong đó, phần 1 quy định các nguyên tắc hệ thống và khái niệm cơ bản; phần 2 đưa ra chỉ dẫn kỹ thuật về yêu cầu chức năng; phần 3 quy định những chỉ dẫn kỹ thuật về yêu cầu hệ thống.
Tiêu chuẩn được áp dụng cho các tổ chức, đơn vị tham gia thiết kế, thi công, lắp đặt, vận hành và quản lý hệ thống điều khiển – điều hành đoàn tàu trong lĩnh vực đường sắt đô thị tại Việt Nam, bao gồm doanh nghiệp vận tải đường sắt đô thị, cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư dự án, đơn vị tư vấn, nhà thầu cung cấp thiết bị và các tổ chức kiểm định – đánh giá kỹ thuật.
Theo Bộ Xây dựng, việc ban hành bộ tiêu chuẩn này sẽ góp phần bảo đảm vận hành an toàn, thống nhất cho các hệ thống đường sắt đô thị, đồng thời tạo nền tảng kỹ thuật cho quá trình phát triển mạng lưới đường sắt đô thị hiện đại, bền vững trong tương lai.
Kỳ Nam
