Sau hơn 30 năm hình thành và phát triển, các khu công nghiệp tại Hà Nội đã đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP, giải quyết việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, mô hình tăng trưởng dựa trên quy mô và thâm dụng tài nguyên đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt.
Áp lực tự làm mới mình – Thước đo mới của nhà đầu tư quốc tế
Tại hội thảo khoa học “Chuyển đổi các khu công nghiệp hiện hữu của thành phố Hà Nội sang mô hình sinh thái – công nghệ cao, khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ” mới đây, Phó Trưởng Ban quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp TP. Hà Nội Trần Anh Tuấn thẳng thắn nhận định: “Các khu công nghiệp trên địa bàn đã hoàn thành tốt sứ mệnh lịch sử, nhưng mô hình hiện tại đang bộc lộ nhiều hạn chế. Thống kê cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp công nghệ cao thực sự mới chỉ đạt khoảng 20-25%, phần lớn vẫn tập trung vào gia công, lắp ráp”.
Sự thiếu vắng các chuỗi cung ứng liên kết chặt chẽ và giá trị gia tăng nội địa thấp là những “điểm nghẽn” khiến doanh nghiệp Việt khó chen chân vào chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh đó, áp lực môi trường đang đè nặng lên hạ tầng Thủ đô. Với tổng lượng nước thải phát sinh khoảng 70.000 – 80.000 m3/ngày đêm và hàng trăm nghìn tấn chất thải rắn mỗi năm, các khu công nghiệp cũ đang đối mặt với thách thức lớn về xử lý hậu cần.
Không chỉ vấn đề sản xuất, hạ tầng xã hội cũng là một “vết hằn” chưa được giải quyết triệt để. Chỉ có khoảng 20-25% nhu cầu nhà ở cho công nhân được đáp ứng. Điển hình như tại khu công nghiệp Thăng Long, khu nhà ở Kim Chung sau 20 năm đã xuống cấp nghiêm trọng, thiếu hụt hệ thống trường học, bệnh viện, khiến đời sống người lao động bấp bênh.
Ban quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp TP. Hà Nội cung cấp thêm số liệu: Tính đến tháng 2/2026, Ban Quản lý đang trực tiếp quản lý 2 khu công nghệ cao, 1 Khu công viên CNTT và 24 khu công nghiệp. Với gần 1.000 dự án và khoảng 200.000 lao động, khối lượng tài sản và con người này đòi hỏi một phương thức quản trị hoàn toàn mới – hiện đại hơn, minh bạch hơn và bền vững hơn.
Không chỉ vậy, trong kỷ nguyên của biến đổi khí hậu, các “ông lớn” FDI không còn nhìn vào khu công nghiệp chỉ qua lăng kính giá thuê đất. Tiêu chuẩn toàn cầu đã dịch chuyển sang ESG (môi trường – xã hội – quản trị) và lộ trình phát thải ròng bằng không (Net Zero).
Ông Phạm Hoài Trung, Chuyên gia ESG, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam (VGA), nhận định: “Các nhà đầu tư quốc tế ngày càng nhìn vào chất lượng của toàn bộ hệ sinh thái sản xuất. Họ quan tâm khu công nghiệp có hỗ trợ sử dụng năng lượng sạch hay không, có hệ thống đo lường phát thải hay không, có dữ liệu ESG đáng tin cậy hay không. Quan trọng hơn, khu công nghiệp đó có tương thích với chiến lược Net Zero của họ hay không”.
Theo ông Trung, Hà Nội không nên và không thể cạnh tranh bằng mô hình “chi phí thấp”. Lợi thế của Thủ đô là khả năng xây dựng những khu công nghiệp có chất lượng thể chế tốt hơn, hạ tầng hiện đại hơn và khả năng tích hợp công nghệ sâu hơn. Nếu đi trước trong mô hình khu công nghiệp thế hệ mới, Hà Nội sẽ tạo dựng được một nền tảng mới cho tài chính khí hậu và nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng cảnh báo về cách hiểu sai lệch: “Khu công nghiệp thế hệ mới không nên được hiểu đơn giản là có thêm cây xanh hay gắn nhãn “sinh thái”. Điều cốt lõi là sự chuyển đổi từ tư duy “tăng trưởng theo quy mô” sang “tăng trưởng theo hiệu quả””. Trong mô hình mới, sự thành công không chỉ đo bằng tỷ lệ lấp đầy, mà phải đo bằng việc tiêu thụ bao nhiêu điện, nước để tạo ra một đơn vị giá trị, và mức độ minh bạch của dữ liệu đó tới đâu.
5 lớp hạ tầng “xương sống” cho hệ sinh thái thông minh
Trước bài toán áp lực này, Thành phố Hà Nội đang thực hiện chiến lược “thay áo” cho các khu công nghiệp thông qua việc xây dựng Đề án chuyển đổi các khu hiện hữu và quy hoạch mới 14 khu công nghiệp theo 4 nhóm mô hình chính: Nhóm khu công nghiệp công nghệ cao; nhóm khu công nghiệp sinh thái (tại đây, kinh tế tuần hoàn sẽ được áp dụng triệt để); nhóm khu công nghiệp đô thị – dịch vụ; nhóm thu hút đầu tư có chọn lọc (ưu tiên các ngành công nghiệp sạch, trung tâm R&D, ứng dụng chuyển giao công nghệ, hạn chế tối đa các ngành thâm dụng lao động và năng lượng).
Đại diện Ban Quản lý cho biết, Thành phố cũng đang xây dựng “bộ khung tiêu chí đánh giá và chuyển đổi”, đồng thời thiết lập các chế tài và cơ chế tài chính đặc thù cho chuyển đổi xanh. Mục tiêu là tạo khung pháp lý rõ ràng cho mô hình khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ, ưu tiên bổ sung ngay hạ tầng xã hội (nhà ở, y tế, giáo dục) tại chỗ để ổn định đời sống người lao động.
Để hiện thực hóa những mô hình trên, chuyên gia Phạm Hoài Trung khuyến nghị Hà Nội cần phải thiết kế lại 5 lớp hạ tầng quan trọng.
Thứ nhất, hạ tầng năng lượng không chỉ cung cấp điện ổn định mà phải tạo ra cấu trúc năng lượng phù hợp ESG với điện mặt trời mái nhà, hệ thống đo đếm minh bạch và quản lý phụ tải thông minh.
Thứ hai, hạ tầng nước, chuyển từ logic “cấp nước – dùng – thải bỏ” sang “cấp nước – dùng – xử lý – tái sử dụng”. Tỷ lệ tái sử dụng nước sẽ là chỉ số nền tảng của một khu công nghiệp sinh thái.
Thứ ba, hạ tầng môi trường – tuần hoàn: Thiết kế để hỗ trợ phân loại, thu hồi và trao đổi phụ phẩm giữa các nhà máy. Khi chất thải của doanh nghiệp này là đầu vào của doanh nghiệp kia, đó mới là kinh tế tuần hoàn thực thụ.
Thứ tư, hạ tầng logistics nội khu: Một nguồn phát thải thường bị bỏ quên. Việc chuyển đổi sang xe nâng điện, thiết bị xếp dỡ phát thải thấp và quản trị kho vận thông minh là chìa khóa để loại bỏ “nguồn phát thải ẩn”.
Thứ năm, hạ tầng số. Đây là “lớp nền” cho mọi hoạt động. “Cảm biến, IoT, AI và Dashboard quản trị ESG là những thành phần làm cho khu công nghiệp thực sự trở thành “hệ sinh thái thông minh”, chứ không chỉ là tập hợp các công trình vật lý”, ông Trung cho biết.
Đặc biệt, ông Trung nhấn mạnh cuộc cách mạng này không thể thiếu vai trò của công nghệ. Tuy nhiên, đổi mới công nghệ không chỉ là mua máy móc mới, mà phải là sự đổi mới cả cách tạo ra, quản lý và sử dụng thông tin.
Ở cấp độ khu công nghiệp, việc áp dụng các công nghệ như AI để phân tích phụ tải, hệ thống dữ liệu tập trung, hay thậm chí là “Digital Twin” (bản sao số) sẽ giúp Ban quản lý điều phối hiệu quả các dòng chảy năng lượng và tài nguyên. Nút thắt lớn nhất hiện nay là vai trò của Ban quản lý cần dịch chuyển từ “hành chính, hồ sơ” sang “trung tâm điều phối hệ sinh thái”.
Hệ thống MRV (đo lường – báo cáo – thẩm tra) phải được coi là nền tảng quản trị. Nếu không có dữ liệu thực, mọi mục tiêu Net Zero hay ESG sẽ mãi chỉ dừng lại ở mức khẩu hiệu.
Vũ Khuê
