Giữ được một ngôi nhà là giữ lại một cấu trúc vật chất, nhưng giữ được “cách sống trong ngôi nhà ấy” mới là điều quyết định sự sống còn của di sản. Vì thế, câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà của người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội), không chỉ là phục dựng một công trình, mà là giữ lại cả một hệ thống tri thức văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.
Không gian sống hài hòa với môi trường
Nhìn từ bên ngoài, nhà trình tường của người Hà Nhì gây ấn tượng bởi những bức tường đất dày, mái cỏ tranh dốc thấp và cửa ra vào nhỏ.
Theo anh Phu Đo Xe, người Hà Nhì ở xã Y Tý (Lào Cai), ở nhà trình tường, mùa Hè thì mát, mùa Đông thì ấm. Khi chọn được mẫu đất phù hợp, người Hà Nhì bắt tay vào công đoạn trình tường nhà. Đất đỏ được đưa vào khuôn, dùng chày nén chặt, trình hết lớp nọ đến lớp kia, trong lõi có xếp đá bằng nắm tay, tạo nên bức tường dày tới 40-60cm, vững chắc. Vì thế nhà có tên là nhà trình tường. Trước kia, nhà trình tường không có hiên, rất ít cửa sổ, chỉ có một cửa ra vào ở chính giữa, 1-2 ô cửa nhỏ nằm ở bên phải hoặc trái để thông gió. Mái nhà thường lợp cỏ gianh, dày tới 50cm.
Ngôi nhà thường có hai buồng nhỏ: Một dành cho cha mẹ – chủ nhà, một dành cho con dâu. Tuy nhiên, chức năng của các không gian này không cố định, mà có thể thay đổi theo những biến cố trong đời sống gia đình.
Khi cha hoặc mẹ qua đời, buồng của con dâu sẽ được tháo dỡ giường và chuyển thành nơi đặt thi hài. Trong thời gian này, toàn bộ sinh hoạt của gia đình dồn ra khu vực sạp ở giữa nhà. Sau khi hoàn tất tang lễ, trật tự không gian mới được thiết lập lại: Con dâu trở về buồng của mình, còn người chồng – nếu là trưởng nhà – chuyển vào buồng của cha mẹ. Những thành viên còn lại tiếp tục sinh hoạt, nghỉ ngơi tại khu vực trung tâm.
Sự dịch chuyển này cho thấy không gian nhà Hà Nhì không chỉ phục vụ nhu cầu ở, mà còn gắn chặt với nghi lễ, với cách ứng xử trước sinh-tử, với những quy ước mang tính cộng đồng.
Không gian trung tâm – nơi đặt sạp – vì thế trở thành “trái tim” của ngôi nhà, nơi diễn ra sinh hoạt chung, nơi các thành viên quây quần, và cũng là nơi “gánh” những biến động lớn của gia đình.
Bên cạnh đó, yếu tố sản xuất và chăn nuôi cũng được tích hợp vào không gian sống. Chuồng trâu, chuồng ngựa thường được dựng liền kề hoặc gộp chung trong cùng một tổng thể kiến trúc. Điều này phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người và vật nuôi trong đời sống thường nhật.
Khu chuồng có thể rộng tới hơn 6m, sử dụng lượng lớn vật liệu như đất, đá và gỗ. Không gian này không chỉ để nhốt gia súc mà còn được tận dụng đa chức năng: Phía trên làm gác chứa cỏ khô, củi; bên trong có thể để nông cụ, đồ dùng, thậm chí là nơi nghỉ tạm. Không gian này vừa tách biệt tương đối với sinh hoạt chính, vừa thuận tiện cho việc trông coi gia súc – tài sản quan trọng của mỗi hộ. Cách tổ chức ấy phản ánh rõ nét nếp sống gắn bó giữa con người với vật nuôi, đồng thời cho thấy sự linh hoạt trong việc sử dụng không gian của người Hà Nhì.
Phó Giáo sư-Tiến sỹ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam khẳng định nhà trình tường của người Hà Nhì là công trình kiến trúc dân gian đặc sắc của miền núi phía Bắc. Đây không đơn thuần là một ngôi nhà, mà còn mang nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người.
Giá trị của công trình không chỉ biểu hiện ở kỹ thuật xây dựng độc đáo, mà còn là sự kết tinh tri thức, trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó cũng là minh chứng cho khả năng thích ứng tuyệt vời của người Hà Nhì với môi trường sinh thái.
Giữ nhịp đập ‘trái tim’ di sản
Khác với nhiều hiện vật trưng bày mô phỏng, ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là nhà nguyên gốc với đầy đủ hồ sơ khoa học và quy trình nghiên cứu đi kèm.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc, Tiến sỹ Vi Văn An vẫn nhớ như in hành trình tìm kiếm, khảo sát và đưa nguyên mẫu nhà trình tường về Hà Nội. Năm 2003, ông An cùng một nhóm đồng nghiệp đi khắp nơi tìm nguyên mẫu của nhà trình tường, với ý tưởng xây dựng nguyên mẫu công trình tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Sau đi rất nhiều nơi, nhóm nghiên cứu báo cáo, chốt phương án xây dựng theo nguyên mẫu nhà trình tường của người Hà Nhì tại xã Y Tý, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai (cũ).
Các chuyên gia đã cùng những người thợ Y Tý về tỉnh Hòa Bình (cũ) tìm kiếm nguồn nguyên liệu xây dựng. Một ngôi nhà trình tường cao 4m, tường dày 45cm, móng sâu 50cm, tổng diện tích khoảng 80m2 “ngốn” tới 150m3 đất, 14 khối đá và khoảng 14 tấn cỏ tranh.
Trải qua thời gian, ngôi nhà đã xuống cấp, hư hỏng. Mới đây, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã mời các chuyên gia và những người Hà Nhì ở Y Tý đến Thủ đô để sửa chữa ngôi nhà trình tường.
Cách đây hơn 20 năm, những nghệ nhân lão luyện như Ly Sự Đo, Phà Mờ Thó đã đặt nền móng đầu tiên cho công trình này tại Bảo tàng. Ngày nay, con trai của các cụ đã trở lại đây, tiếp tục thực hiện công việc sửa chữa để gìn giữ tốt nếp nhà truyền thống của cha ông.
Trong quá trình tu sửa, các vật liệu truyền thống như đất sét, gỗ, cỏ tranh được ưu tiên sử dụng, thậm chí phải vận chuyển từ địa phương để đảm bảo tính tương đồng với nguyên bản. Đây là lựa chọn không dễ dàng trong bối cảnh nguồn vật liệu ngày càng khan hiếm do tác động của đô thị hóa và biến đổi môi trường.
Không gian bên trong nhà cũng được tái hiện đầy đủ: Bếp lửa, sạp sinh hoạt, buồng ngủ, khu chứa đồ, chuồng trại. Những chi tiết này giúp ngôi nhà không trở thành một “hiện vật tĩnh,” mà vẫn giữ được cảm giác của một không gian đang vận hành.
Theo anh Phu Đo Xe, kỹ thuật dựng nhà trình tường không khó, bởi mọi thứ đã ngấm vào máu thịt ngay từ khi sinh ra. Mỗi góc, mỗi cây cột kèo trong ngôi nhà đều là ký ức, nơi nuôi dưỡng văn hóa con người Hà Nhì.
“Sau mỗi chuyến đi, tôi càng thấy trân trọng, yêu quý văn hóa dân tộc mình hơn. Chúng tôi sẽ tuyên truyền, hướng dẫn các thế hệ tiếp theo giữ gìn ngôi nhà trình tường,” anh Xe bày tỏ.
PGS.TS Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng mỗi công trình tại khu trưng bày ngoài trời không chỉ đơn thuần là “một ngôi nhà” mà là một “trưng bày chuyên đề sống động” mang trong mình nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người. Chính vì vậy, Bảo tàng luôn kiên định với quan điểm: Bảo tồn giá trị truyền thống phải dựa vào cộng đồng và trên nền tảng của khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó, chúng tôi cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng.
Sự kiên định này được thể hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến sửa chữa ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống. Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, Bảo tàng vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà giữ được “hồn cốt” vốn có.
Đây chính là minh chứng cho sự tôn trọng của Bảo tàng đối với tri thức địa phương và di sản văn hóa dân tộc, theo đúng tinh thần bảo tồn và phát huy giá trị di sản đã được nêu rõ trong Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa./.
Minh Thu – Minh Vũ
