Một bảo tàng đặc biệt
Giữa thế kỷ 19, dưới thời vua Tự Đức triều Nguyễn trị vì nước Đại Nam (Việt Nam); ngày 31/8/1858, quân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược và đặt ách thống trị lên nước ta. Gần 100 năm Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, cho tới năm 1945 mới dành được độc lập. Nhưng cuộc chiến vẫn kéo dài tới năm 1954 mới kết thúc sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Ngay sau đó đế quốc Mỹ nhảy vào thế chân Pháp tiếp tục cuộc chiến và thiết lập chế độ thực dân kiểu mới. Cuộc chiến đã kéo dài 21 năm, cho tới ngày 30/4/1975, Việt Nam mới hòa bình, thống nhất. Hơn 100 năm nhân dân Việt Nam đã anh dũng đấu tranh, kháng chiến dành độc lập tự do cho dân tộc. Và điều đáng nói là chiến tranh từ giữa thế kỷ 19 cho tới nửa sau thế kỷ 20 là cuộc chiến tàn khốc nhất trong lịch sử đất nước.
Để lưu lại những dấu ấn lịch sử đó, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (28 Võ Văn Tần, quận 3 {cũ}, TP.HCM) được thành lập ngay sau ngày đất nước thống nhất, nhằm lưu lại những chứng tích anh hùng của nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống các thế lực xâm lược, đồng thời để tố cáo những tội ác và nêu bật những hậu quả tàn khốc của cuộc chiến tranh xâm lược. Ban đầu, công trình có tên là “Nhà Trưng bày tội ác Mỹ-Ngụy”, được mở cửa đón tiếp công chúng ngày 4/9/1975; sau đổi tên là “Nhà Trưng bày Tội ác Chiến tranh xâm lược” (10/11/1990); và hiện nay là “Bảo tàng Chứng tích chiến tranh” (4/7/1995).
Bảo tàng Chứng tích chiến tranh là thành viên của hệ thống Bảo tàng Hoà bình thế giới và Hội đồng Bảo tàng thế giới. Bảo tàng chuyên nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản và trưng bày về chứng tích – tội ác và hậu quả của cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Thông qua đó, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh kêu gọi chống chiến tranh phi nghĩa, bảo vệ hoà bình và tình đoàn kết nhân dân các nước trên thế giới. Khi mới thành lập, bảo tàng được đặt trong một kiến trúc cũ. Tới năm 2002, được xây dựng mới và hoàn thành năm 2010. Đây là một công trình hiện đại, trong diện tích khuôn viên 5.400m2. Kiến trúc chính là khối nhà trưng bày 3 tầng với tổng diện tích sàn là 4.522m2; ngoài ra còn có một số công trình phụ trợ, cùng diện tích trưng bày ngoài trời là 3.026m2.
Hiện, bảo tàng lưu giữ hơn 20.000 tài liệu, hiện vật và phim ảnh, trong đó hơn 1.500 tài liệu, hiện vật, phim ảnh đã được đưa vào giới thiệu ở 8 chuyên đề trưng bày thường xuyên. Đó là các chuyên đề – không gian trưng bày: (1) Thế giới ủng hộ Việt Nam kháng chiến, (2) Tội ác chiến tranh xâm lược, (3) Hậu quả chất độc da cam trong chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam, (4) Những sự thật lịch sử, (5) Chất độc da cam trong chiến tranh, (6) Hồi niệm – Bộ sưu tập ảnh về chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam, (7) Việt Nam – chiến tranh và hòa bình, (8) Chế độ lao tù trong chiến tranh xâm lược Việt Nam (không gian trưng bày riêng ở ngoài sân với hiện vật phục chế). Bên cạnh đó, bảo tàng có có nhiều bộ triển lãm lưu động phục vụ công chúng trên cả nước.
Cũng là bảo tàng chiến tranh nhưng Bảo tàng này rất khác với những bảo tàng quân đội, quân sự khác, hay bảo tàng vũ khí… Đó là một bảo tàng đặc biệt tố cáo tội ác của chiến tranh xâm lược, chiến tranh phi nghĩa mà không phải nơi đâu cũng có. Rất nhiều người Mỹ đã tìm đến đây để hiểu hơn về một cuộc chiến tranh tàn khốc trong lịch sử Việt Nam và nhân loại. Từ khi hoạt động đến nay, bảo tàng đã đón tiếp trên 20 triệu lượt khách trong và ngoài nước. Hiện nay với khoảng 500.000 lượt khách mỗi năm, Bảo tàng là một trong những địa chỉ văn hóa du lịch có sức thu hút cao.
Năm 2013, trang website du lịch nổi tiếng thế giới Trip Advisor bình chọn Bảo tàng Chứng tích chiến tranh của Việt Nam lọt top 5 trong số 25 bảo tàng hấp dẫn nhất châu Á.
Những khoảng lặng…
Nói về trưng bày chuyên môn, thì Bảo tàng chứng tích chiến tranh khá đơn giản. Hiện vật chủ yếu trong các không gian trưng bày là những tấm ảnh do những phóng viên chiến trường thực hiện, của cả hai phía và các phóng viên thông tấn quốc tế trong thời gian chiến tranh; và những tấm ảnh thời hậu chiến. Ngoài ra là một số hiện vật nhưng không nhiều, đa phần là vũ khí, súng đạn. Ngoài sân là bộ sưu tập trưng bày các vũ khí, khí tài hạng nặng như xe tăng, máy bay, pháo. Nhưng đắt giá và lôi cuốn nhất là những tấm ảnh, những sự thật khách quan không thể chối cãi hay làm sai lệch, đó chính là lịch sử – một lịch sử đầy tang tóc và đau thương.
Bảo tàng luôn đông khách, nhưng người ta không thấy sự ồn ào của một điểm du lịch. Ở đó, thường thấy là những khoảng lặng, những khuôn mặt trĩu nặng, trầm tư, và cả những đôi mắt đỏ hoe… Các không gian trưng bày chuyên đề đều gây ấn tượng mạnh, thậm chí là rất sốc; đặc biệt là ở không gian “Tội ác chiến tranh xâm lược” và “Hậu quả chất độc da cam trong chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam”. Nhiều người xem lặng người không cầm được nước mắt khi thấy những tấm ảnh ghi lại sự độc ác và tàn khốc của chiến tranh. Có thể ví dụ như phần trưng bày về vụ thảm sát Sơn Mỹ (Sơn Tịnh, Quảng Ngãi) 16/3/1968, vụ thảm sát Thạnh Phong (Thạnh Phú, Bến Tre) 25/2/1969. Hay như hình ảnh lính Mỹ thuộc Sư đoàn bộ binh số 25 đang xách mảnh xác một chiến sỹ giải phóng vừa bị trúng đạn súng phóng lựu – Tây Ninh 1967 – đây là một trong những hình ảnh gây sốc nhất; hình ảnh “Em bé Napalm” nổi tiếng thế giới của phóng viên Huỳnh Công Út (Nick Út) – tác phẩm báo chí này đã dành nhiều giải thưởng quốc tế và đứng 41/100 bức ảnh có tầm ảnh hưởng lớn của thế kỷ 20 do Đại học Columbia bình chọn…
Trong không gian trưng bày “Hậu quả chất độc da cam trong chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam”, màu sơn da cam trên tường gây ấn tượng đến nhức nhối và ám ảnh. Những hình ảnh thương tâm của những nạn nhân chất độc da cam, và cả những bào thai nhiễm chất độc da cam (hiện vật thật) khiến người xem rùng mình… Trong không gian tĩnh lặng ấy, có thể nghe rõ tiếng thở dài, tiếng lầm rầm cầu nguyện, tiếng nấc, tiếng khóc sụt sịt. Những bàn tay đưa lên làm dấu Thánh, những bàn tay chắp lại trước ngực… Tất cả làm nên một không khí rất đặc biệt ở Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, thật khó tả bằng lời.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những đau thương và mất mát vẫn cần khắc ghi; để nâng niu, trân trọng giá trị của hòa bình.
Hà Thành
