Hiện nay, TPHCM – đầu tàu kinh tế Việt Nam với dân số hơn 14 triệu người và mật độ phương tiện cao nhất châu Á – đang đối mặt với khủng hoảng giao thông nghiêm trọng. Hiện thành phố có hàng chục điểm ùn tắc thường xuyên, với thiệt hại kinh tế từ ùn tắc ước tính khoảng 6 tỉ đô la/năm.
Hạ tầng đường bộ chỉ đạt mật độ thấp (khoảng 2,38-2,97 km/km²), trong khi số lượng xe máy vượt 11 triệu chiếc và ô tô hơn 1,4 triệu, dẫn đến quá tải ở hầu hết các khu vực. Bên cạnh đó, tai nạn giao thông vẫn là vấn đề nhức nhối với hơn 2.110 vụ, làm chết 1.044 người và bị thương 1.244 người và nguyên nhân tai nạn thường là do vi phạm tốc độ, chở quá tải, văn hóa giao thông còn hạn chế và thiếu hoàn thiện các công trình giao thông.
Trong bối cảnh này, việc ứng dụng hệ thống giao thông thông minh (Intelligent Transportation Systems – ITS) được kỳ vọng trở thành giải pháp đột phá để chuyển đổi từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ, giúp tối ưu hóa lưu lượng, dự báo và điều tiết giao thông. Lợi ích ban đầu khi áp dụng thí điểm ITS trong thành phố đã được ghi nhận. Thành phố đang đẩy mạnh chuyển đổi số (mở rộng camera, kết nối đèn tín hiệu, xây dựng trung tâm dữ liệu giao thông…), nhưng cần triển khai quyết liệt hơn để đạt hiệu quả thực chất.
Để thực hiện hiệu quả giao thông thông minh trong điều kiện hiện nay, cần các giải pháp đồng bộ, tập trung vào công nghệ số, hạ tầng và quản lý.
Thứ nhất, xây dựng và hoàn thiện hệ thống ITS toàn diện. Ưu tiên nâng cấp Trung tâm Quản lý điều hành giao thông đô thị thành “bộ não số” tích hợp Big Data, IoT, AI và đám mây. Mở rộng mạng lưới camera AI, kết nối 100% đèn tín hiệu giao thông về trung tâm điều khiển để điều chỉnh linh hoạt theo lưu lượng thực tế. Triển khai rộng digital twin để mô phỏng kịch bản ùn tắc, dự báo và tối ưu hóa luồng xe. Cần khẩn trương hoàn thành kết nối toàn bộ đèn tín hiệu, nâng tỷ lệ xử phạt nguội và giám sát thời gian thực.
Thứ hai, phát triển vận tải công cộng thông minh làm trụ cột. Đẩy mạnh metro, BRT và xe buýt nhanh. Ứng dụng app thời gian thực để cung cấp vị trí xe buýt, lộ trình tối ưu, thanh toán không tiếp xúc… Kết hợp kiểm soát phương tiện cá nhân, như tiến tới thu phí ùn tắc thí điểm tại trung tâm, ưu đãi đỗ xe cho người dùng giao thông công cộng… Tăng cường các phương tiện giao thông công cộng xanh và tiến tới sử dụng toàn bộ hệ thống phương tiện này, không dùng năng lượng hóa thạch vào năm 2030.
Thứ ba, tích hợp công nghệ 5G và AI vào quản lý đô thị. Với mật độ phủ sóng 4G, 5G trên 90% dân số cùng rất nhiều khu vực có Wi-Fi miễn phí, thành phố có thể tận dụng để truyền dữ liệu thời gian thực từ cảm biến IoT trên đường (đo lưu lượng, phát hiện tai nạn và các sự cố về giao thông). Triển khai hệ thống cảnh báo thông minh cho người dân qua app di động, tích hợp dữ liệu từ camera, GPS xe buýt và phương tiện cá nhân. Sử dụng AI phân tích hành vi giao thông, dự báo ùn tắc vào giờ cao điểm, hỗ trợ điều tiết nhanh chóng tại các điểm nóng.
Thứ tư, đầu tư hạ tầng đồng bộ và giải pháp cấp bách. Hoàn thành 48 dự án đã phê duyệt, 15 dự án khẩn cấp (bao gồm 9 cầu vượt thép) trong giai đoạn 2026-2027; khởi công 114 dự án mới. Ưu tiên các dự án như đường vành đai 2-3-4, cầu Thủ Thiêm 4, cầu Cần Giờ… để giảm tải ở các khu vực trung tâm (các phường Sài Gòn, Bến Thành, Dĩ An, Bình Dương, Thủ Dầu Một, Vũng Tàu…). Kết hợp giải pháp phi công trình, như cải tạo vỉa hè, quản lý lòng đường chặt chẽ, di dời trường học/bệnh viện ra ngoại ô để giảm áp lực…
Thứ năm, tăng cường thể chế, tuyên truyền và hợp tác công – tư. Tiếp tục hoàn thiện pháp lý về trật tự an toàn giao thông gắn với thực hiện cơ chế đặc thù phát triển thành phố theo Nghị quyết 260 của Quốc hội, đẩy mạnh phạt nguội, bổ sung mục đích hình thức xử phạt mới (như lao động công ích, tuyên truyền an toàn giao thông bắt buộc…), tăng cường các biện pháp xây dựng văn hóa giao thông. Hợp tác với doanh nghiệp công nghệ để phát triển giải pháp AI, 5G. Tuyên truyền qua mạng xã hội, trường học để nâng cao ý thức, khuyến khích chuyển đổi từ xe cá nhân sang công cộng…
Giao thông thông minh không chỉ giảm ùn tắc mà còn góp phần xây dựng TPHCM thành đô thị thông minh, an toàn, bền vững. Nếu triển khai quyết liệt, hiệu quả, thành phố sẽ giảm đáng kể thời gian di chuyển, tai nạn và ô nhiễm, tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội.
Trịnh Minh Giang
