Công trình xanh (CTX) là những công trình được thiết kế, xây dựng và vận hành thân thiện với môi trường, sử dụng tài nguyên thiên nhiên hiệu quả, đồng thời đảm bảo tiện nghi sống cho người sử dụng suốt vòng đời công trình. Trong khi đó, công trình Net Zero là những công trình cân bằng về phát thải khí nhà kính, trong đó bước đầu tiên là đạt công trình cân bằng năng lượng (Net Zero Energy Building – ZEB). Điều này có nghĩa tổng năng lượng mà tòa nhà sử dụng hàng năm phải bằng với năng lượng tái tạo được tạo ra tại chỗ hoặc từ các nguồn năng lượng tái tạo bên ngoài. ZEB chính là sự phát triển cao hơn của CTX, giảm phụ thuộc vào nguồn điện lưới, vốn là nguồn phát thải khí nhà kính, góp phần làm nóng lên toàn cầu và tạo ra những thiên tai như các cơn bão vừa qua.
“Xu hướng này là tất yếu để hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) mà Việt Nam đã cam kết thực hiện tới năm 2050. Dù nhiều người có thể cho rằng đây là mục tiêu vượt quá khả năng hiện tại, nhưng với tính tất yếu và sự cam kết của Chính phủ, lộ trình này vẫn khả thi nếu được chuẩn bị đúng cách” – ThS.KTS.KS Trần Thanh Vũ nhận định.
Theo nghiên cứu của nhiều chuyên gia trong nước và quốc tế, ngành Xây dựng và các tòa nhà hiện chiếm khoảng 40% tổng tiêu thụ năng lượng, do đó, phát triển ZEB không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là một nhiệm vụ chiến lược để Việt Nam thực hiện cam kết tại Hội nghị COP26. Việc thực hành tiết kiệm năng lượng chặt chẽ trong các tòa nhà được ví như xây dựng một nhà máy điện xanh khổng lồ, mang lại hiệu quả kinh tế và phát triển nội lực khoa học kỹ thuật.
Theo lý thuyết, ZEB là tòa nhà có mức tiêu thụ năng lượng bằng 0, nhưng trên thực tế, khái niệm này không đồng nghĩa với việc không phải trả tiền điện. Thay vào đó, cân bằng năng lượng được hiểu là tổng năng lượng sử dụng và trả lại cho lưới điện phải tương đương nhau. Hiện nay, khoảng 99% công trình tại Việt Nam vẫn vận hành theo cách truyền thống, chưa tập trung vào hiệu quả năng lượng, dẫn đến lãng phí trong đầu tư và vận hành. Điều này giải thích vì sao những CTX đạt mức LEED Platinum tại Việt Nam vẫn còn rất hiếm, bởi hầu hết chỉ chạy mô phỏng năng lượng để chứng minh thiết kế đạt tiêu chí xanh, chứ không thực sự tối ưu hóa năng lượng.
Để đạt ZEB, cần có nhân lực kỹ thuật cao, chủ đầu tư “chuẩn” và các khuyến khích cụ thể cho cả tư vấn lẫn chủ đầu tư. Trước hết, công trình phải đạt được CTX đúng nghĩa với ba lợi ích cốt lõi: tối ưu chi phí đầu tư, hiệu quả năng lượng cao và kiểm soát tiện nghi sử dụng. Hiện nay, các công trình xanh tại Việt Nam chủ yếu lấy chứng chỉ để phục vụ mục đích thương mại, chưa có yêu cầu cụ thể về tiết kiệm năng lượng, khiến chi phí đầu tư có thể tăng lên nếu không tối ưu hóa thiết kế kỹ thuật.
Để khắc phục vấn đề này, ThS.KTS.KS Trần Thanh Vũ cho rằng, chủ đầu tư cần tập trung vào thiết kế hiệu quả vốn và dự báo tiện nghi sử dụng, bao gồm chiếu sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, bức xạ nhiệt và âm thanh. Các hạng mục chuyên môn như lựa chọn thiết bị, vận hành tối ưu, phân tích kinh tế năng lượng cũng cần được tính toán chính xác. Với các công trình nhỏ dưới 5 tầng, việc phủ tấm pin năng lượng mặt trời trên mái có thể giúp đạt mức Net Zero Energy.
Các công trình đạt Net Zero Energy sẽ dễ dàng thêm các hạng mục xanh để lấy chứng chỉ như tích hợp thiết kế, bố trí trạm sạc xe điện, thu gom nước mưa, giảm hiệu ứng đảo nhiệt, sử dụng vật liệu low-VOC, lắp đồng hồ đo năng lượng và nước… Tuy nhiên, công trình vẫn có thể đạt Net Zero mà không cần chứng chỉ, miễn là dữ liệu đo đếm thực tế chứng minh được hiệu quả.
Hiện Việt Nam chưa phổ biến các công cụ và phương pháp tính toán hiện đại để nâng cao hiệu quả đầu tư và năng lượng từ giai đoạn thiết kế. Các tính toán tiện nghi nhiệt vẫn dừng ở việc kiểm tra công suất hệ thống điều hòa, chưa liên kết chặt chẽ với tài chính và hiệu quả năng lượng toàn công trình. Sự lãng phí trong thiết kế, vật liệu và vận hành khiến thiếu nguồn lực để đầu tư vào thiết bị hiệu suất cao, tạo ra vòng luẩn quẩn về chi phí và hiệu quả.
ThS.KTS.KS Trần Thanh Vũ cho rẳng, chi phí cao vẫn là mối lo của các chủ đầu tư, nhưng thực tế cho thấy CTX có thể đạt được với chi phí thấp hơn công trình thông thường nếu giảm lãng phí và tối ưu hóa thiết kế. Theo đánh giá quốc tế, chi phí đầu tư CTX thường cao hơn từ 2-8% so với công trình thông thường, nhưng ở Việt Nam, nếu tối ưu hóa sẽ giảm chi phí, tạo điều kiện để phát triển bền vững hơn.
Để khắc phục tình trạng này, chủ đầu tư cần đưa ra yêu cầu thiết kế cụ thể về hiệu quả năng lượng và giảm phát thải, thay vì chỉ yêu cầu chung chung về công trình xanh. Đầu tư ban đầu cho tư vấn tối ưu thiết kế là nhỏ nhưng mang lại lợi ích lớn về lâu dài, giúp giảm chi phí vận hành và tăng hiệu quả sử dụng vốn.
Lộ trình phát triển CTX hướng tới Net Zero còn chịu ảnh hưởng bởi nguồn nhân lực chất lượng cao, khung chính sách và cơ chế giám sát. Việt Nam đã có Thông tư hướng dẫn, nhưng vẫn thiếu số liệu cụ thể để áp dụng. Việc dự báo năng lượng và phát thải trong quá trình cấp phép xây dựng chưa được thực hiện, dẫn đến lãng phí trong vận hành. Do đó, cần xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ trong suốt vòng đời công trình.
Công cụ quan trọng để hỗ trợ thực hiện mục tiêu này là BEM (Building Energy Modeling), giúp tính toán năng lượng, hiệu quả kinh tế và hỗ trợ thiết kế chính xác. BEM đã được ứng dụng từ lâu ở các nước phát triển, nhưng tại Việt Nam còn hạn chế, chỉ mới kết hợp với BIM trong thiết kế.
Đứng trước thách thức và cơ hội, việc phát triển CTX hướng tới Net Zero là chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Nhà nước cần tiên phong thí điểm các công trình hiệu năng cao, áp dụng chính sách khuyến khích về vốn, thuế, thưởng trực tiếp, đồng thời phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật cao. Chủ đầu tư cần đặt mục tiêu rõ ràng về hiệu quả năng lượng, tính toán tài chính và phối hợp chặt chẽ với tư vấn kỹ thuật.
“Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu Net Zero vào năm 2050 nếu thị trường, chính sách, nguồn nhân lực và công cụ kỹ thuật được đồng bộ. Công trình xanh chỉ là bước đầu, mục tiêu cuối cùng là Net Zero Energy – cân bằng năng lượng, giảm phát thải, sử dụng năng lượng tái tạo và kiểm soát vòng đời công trình. Đây là hành trình dài nhưng mang lại lợi ích kinh tế, môi trường và bền vững, tạo nền tảng cho phát triển xây dựng thông minh và thân thiện với môi trường tại Việt Nam trong tương lai” – ThS.KTS.KS Trần Thanh Vũ tin tưởng.
Triều Phong
