30/4/1975: thời điểm bắt đầu của một nhiệm vụ lịch sử mới
Mỗi thời đại đặt ra cho đô thị này một nhiệm vụ mới. Nếu nhiệm vụ của 50 năm đầu sau 30/4 là phục hồi, mở lối và tăng trưởng, thì nhiệm vụ của giai đoạn tới sẽ là nâng chất lượng phát triển, tái định vị vai trò khu vực và kiến tạo một tương lai đô thị đủ lớn với chính tầm vóc của thành phố này.
Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, 30/4/1975 là thời điểm thống nhất đất nước. Với TPHCM, đó còn là thời điểm thành phố bước vào một nhiệm vụ lịch sử mới là tái thiết đời sống, hàn gắn xã hội và định vị lại vai trò của mình.
Mọi thành phố sau chiến tranh đều đối diện với hai bài toán song song. Một là phục hồi những gì bị đổ vỡ: hạ tầng, sản xuất, hệ thống quản trị, trật tự đời sống. Hai là tìm ra mô hình phát triển mới phù hợp với bối cảnh chính trị – kinh tế mới. TPHCM cũng vậy. Sau ngày 30/4, thành phố không chỉ chuyển từ chiến tranh sang hòa bình, mà còn chuyển từ vị thế đô thị của chế độ cũ sang vai trò của một trung tâm kinh tế – xã hội trong nước Việt Nam thống nhất. Đó là một sự chuyển đổi không hề giản đơn.
Nếu chỉ nhìn bằng lăng kính hậu chiến, người ta dễ nhấn mạnh vào khó khăn vật chất, vào những đứt gãy của nền kinh tế hay sự xáo trộn xã hội. Nhưng nhìn ở tầng sâu hơn, điều đặc biệt của TPHCM là thành phố này sớm bộc lộ một năng lực rất riêng: khả năng hấp thụ thay đổi và tái tổ chức năng lượng đô thị. Chính năng lực ấy đã giúp nó không chỉ tồn tại, mà nhanh chóng trở thành nơi thử nghiệm, nơi phản ứng nhanh, nơi sản sinh ra các sáng kiến và sau này trở thành “phòng thí nghiệm” của nhiều chuyển động kinh tế quan trọng của cả nước.
Nói cách khác, ngày 30/4/1975 không chỉ trao cho TPHCM một trạng thái hòa bình. Nó trao cho thành phố này một cơ hội lịch sử để định nghĩa lại vai trò của mình. Từ đây, TPHCM gánh trên vai kỳ vọng lớn hơn: vừa là nơi phục hồi, vừa là nơi thử đường, vừa là nơi mở lối cho những thay đổi sau này của cả nước.
Khơi lại được động năng của người dân rất sớm
Một trong những cách nhìn không đúng về TPHCM sau năm 1975 là coi sự phát triển của thành phố chủ yếu là kết quả của đầu tư hạ tầng, của nguồn lực vật chất, hay của quy mô thị trường. Những yếu tố đó quan trọng, nhưng chưa đủ để giải thích vì sao TPHCM lại bật dậy mạnh như vậy.
Điều quan trọng hơn nằm ở tầng xã hội: thành phố này đã khơi lại được động năng của người dân rất sớm. Người dân thành phố, người nhập cư, doanh nhân nhỏ, tiểu thương, trí thức, kỹ sư, công nhân, nghệ sĩ – tất cả đã góp phần tạo nên một lực sống mãnh liệt. Cái đặc biệt của TPHCM là ở chỗ dù hoàn cảnh thay đổi mạnh, thành phố vẫn giữ được những mã gốc của một đô thị mở, thực dụng, năng động và giàu khả năng thích nghi.
Chính sức sống xã hội ấy khiến TPHCM sớm trở thành nơi mà các mạch kinh tế bắt đầu vận động mạnh nhất. Trong khi nhiều nơi còn vận hành chủ yếu bằng logic hành chính, TPHCM luôn mang trong mình một logic khác: logic của giao thương, của phản ứng với nhu cầu thực, của khả năng biến khó khăn thành cơ hội. Đó cũng là lý do thành phố này trở thành địa phương đi đầu trong nhiều chuyển động kinh tế trước và sau Đổi mới.
Có thể nói, thành phố sau ngày 30/4/1975 được tái thiết theo hai lớp.
Lớp thứ nhất là lớp hữu hình: đường sá, nhà máy, chợ, trường học, bến cảng, hạ tầng dịch vụ.
Lớp thứ hai là lớp vô hình nhưng quyết định hơn: niềm tin vào cơ hội, năng lực xoay xở, mạng lưới xã hội, tinh thần dấn thân của người dân và một văn hóa đô thị không chịu đứng yên. Lớp thứ hai chính là nơi sản sinh ra “năng lượng Sài Gòn” mà đến nay người ta vẫn nhắc đến như một điều gì đó rất khó gọi tên nhưng không thể phủ nhận.
Từ góc nhìn này, bài học lớn của TPHCM từ sau 30/4/1975 cho đến nay là: thành phố không phục hồi chỉ bằng đầu tư, mà bằng việc giải phóng năng lực xã hội của chính nó. Cũng vì thế, nhìn về tương lai, chiến lược phát triển của TPHCM nếu không khơi dậy được năng lượng con người, năng lượng cộng đồng và năng lượng sáng tạo thì sẽ không thể tạo ra bước nhảy thật sự.
ThS. Huỳnh Hồ Đại Nghĩa – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TPHCM
