Ngày Làm cho thế giới sạch hơn (World Cleanup Day) năm 2026 được phát động với chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến Thành phố sạch”, hướng sự chú ý trở lại những việc rất gần gũi trong đời sống hàng ngày.
Một thành phố sạch không chỉ bắt đầu từ những tuyến đường được quét dọn hay những thùng rác được thu gom đúng giờ. Sự thay đổi còn bắt đầu từ cách mỗi gia đình mua, sử dụng và bảo quản thực phẩm: hạn chế việc bỏ đi, phân loại rác tại nguồn và tận dụng những nguồn tài nguyên còn giá trị.
Năm nay, thành phố Thiệu Hưng (Shaoxing), Trung Quốc đăng cai sự kiện toàn cầu. Sự kiện diễn ra ở đô thị cho thấy vai trò ngày càng rõ rệt của chính quyền thành phố trong việc giải quyết những vấn đề môi trường gắn trực tiếp với đời sống của người dân. Từ quản lý chất thải, tổ chức dịch vụ công đến huy động cộng đồng, các đô thị có vị trí đặc biệt trong việc biến các chủ trương về môi trường thành những thay đổi cụ thể trong đời sống.
Khoảng 1/3 lượng thực phẩm được sản xuất trên toàn cầu đang bị thất thoát, lãng phí. Đằng sau đó là sự lãng phí tài nguyên đất, nước, năng lượng và công sức sản xuất. Khi bị bỏ đi, thực phẩm còn gây áp lực lên hệ thống thu gom, xử lý chất thải và tạo ra phát thải. Ước tính thất thoát và lãng phí thực phẩm chiếm khoảng 10% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Đây không còn là câu chuyện riêng của mỗi mái nhà, căn bếp mà trở thành vấn đề của các đô thị và của quá trình phát triển bền vững.
Nhìn lại năm 2025, khoảng 25 triệu tình nguyện viên tại hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ đã tham gia các hoạt động làm sạch cộng đồng. Bảo vệ môi trường không phải là công việc của riêng cơ quan quản lý, khi người dân cùng tham gia, những thay đổi nhỏ ở từng khu phố, trường học, nơi làm việc hay gia đình có thể tạo thành một phong trào rộng lớn.
Tuy nhiên, để có những đô thị sạch hơn, việc vận động người dân thay đổi thói quen là chưa đủ. Rác thải cũng phản ánh cách một đô thị được quy hoạch, cách các dịch vụ cơ bản được cung cấp và mức độ tiếp cận của người dân với hạ tầng. Theo UN-Habitat, khoảng 1,1 tỷ người đang sống tại các khu định cư không chính thức và khu ổ chuột, trong đó nhiều người chưa được tiếp cận đầy đủ với dịch vụ thu gom rác thải định kỳ và các dịch vụ thiết yếu khác.
Chính quyền thành phố có vai trò trực tiếp trong quá trình tổ chức và giám sát dịch vụ quản lý chất thải, quy hoạch hạ tầng và làm việc với cộng đồng để tìm ra những giải pháp phù hợp với điều kiện từng địa phương. Ở cấp quốc gia, chính sách, nguồn lực đầu tư và các cơ chế khuyến khích là nền tảng để những mô hình hiệu quả có thể được mở rộng.
Thực tế tại nhiều đô thị, thực phẩm dư thừa có thể được thu hồi để sử dụng cho những mục đích khác phù hợp thay vì đưa thẳng đến bãi chôn lấp. Chất thải hữu cơ có thể được xử lý thành phân bón hoặc năng lượng. Các vật liệu có khả năng tái chế có thể được thu hồi và đưa trở lại sản xuất. Trong quá trình đó, những người thu gom rác, lao động phi chính thức, doanh nghiệp nhỏ và các nhóm cộng đồng cũng có thể trở thành một phần của hệ thống kinh tế tuần hoàn.
Kinh tế tuần hoàn đặt ra một cách tiếp cận khác đối với tài nguyên: thứ chúng ta gọi là “rác” ở một công đoạn có thể vẫn còn giá trị ở một công đoạn khác. Kéo dài vòng đời sản phẩm, sử dụng lại vật liệu, thu hồi tài nguyên và giảm chất thải ngay từ nguồn. Với các đô thị đang phải đối mặt đồng thời với sức ép về dân số, tài nguyên, biến đổi khí hậu và chất thải, đây là một hướng đi cần được tính đến ngay trong quy hoạch và quản lý đô thị.
Từ một bữa ăn được sử dụng đầy đủ đến một khu dân cư biết phân loại và tận dụng chất thải, mỗi hành động đều có thể góp phần thay đổi cách một thành phố sử dụng tài nguyên. Nhưng để những thay đổi đó trở thành kết quả lâu dài, cần có sự phối hợp giữa người dân, cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền, cùng với những chính sách phù hợp ở cấp quốc gia.
“Từ đĩa ăn sạch đến Thành phố sạch” vì thế không chỉ là câu chuyện về việc làm sạch. Đó là lời nhắc về cách chúng ta sử dụng tài nguyên mỗi ngày và những lựa chọn của từng gia đình có thể tác động đến cả đô thị.
Anacláudia Rossbach – Giám đốc Điều hành UN-Habitat
Kiều Chi – Phan Minh Hạnh (thực hiện)
