Sử dụng vật liệu thân thiện để tạo dựng những cấu trúc nhân tạo theo cách tự nhiên
Tại không gian thú vị của Ashui Pavilion 2026 – ConsHub mới đây, một lần nữa anh đã dùng ngói âm truyền thống để tạo dựng một không gian triển lãm kiến trúc “dương bản”. Phải chăng việc sử dụng vật liệu truyền thống, vật liệu thân thiện môi trường trong các công trình kiến trúc đã ăn sâu trong tiềm thức và luôn là ưu tiên lựa chọn của anh?
– Với tôi, kiến trúc chính là kiến tạo cấu trúc theo cách tự nhiên. Vì thế, tôi sử dụng vật liệu thân thiện để tạo dựng những cấu trúc nhân tạo theo cách tự nhiên, để tổ chức những không gian thiết yếu cho con người, với những hình thể hữu cơ, sống động.
Vật liệu thân thiện là những vật liệu tự nhiên, dễ khai thác, sẵn có ở địa phương, như đất, đá, tre, gỗ… là vật liệu truyền thống, quen thuộc như gạch, ngói… là vật liệu tái sử dụng, tái chế như sắt, giàn giáo, chai nhựa…
Những vật liệu này được sử dụng theo cách đổi mới nhằm nới rộng biên cho kiến trúc và tạo nên diện mạo đặc trưng. Đặc biệt, việc sử dụng vật liệu thân thiện giúp phá bỏ quan niệm cố hữu như kiến trúc cho người nghèo là những không gian buồn chán, nghèo nàn, tạm bợ. Con người có thể nghèo về vật chất nhưng cần sự giàu có về tinh thần.
Mục đích cốt lõi của phát triển bền vững là vì con người
Việc chú trọng sử dụng vật liệu thân thiện đồng thời thể hiện rõ quan điểm phát triển kiến trúc bền vững mà anh và cộng sự tại Văn phòng H&P Architects theo đuổi trong suốt 20 năm hành nghề, phải không?
– Liên hợp quốc đã xác định “phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng những nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng của các thế hệ tương lai trong việc đáp ứng các nhu cầu của họ” (năm 1987). Theo đó, phát triển bền vững là kết quả tổng hòa của ba mặt cơ bản: Bền vững về mặt môi trường, bền vững về mặt kinh tế và bền vững về mặt xã hội.
Sau đó 40 năm, các mục tiêu phát triển bền vững (17 mục tiêu phát triển bền vững – SDGS) của Liên hợp quốc giai đoạn 2015-2030 vẫn xoay quanh ba mặt này và được đưa vào chính sách vĩ mô của nhiều quốc gia.
Còn với cá nhân tôi, từ khi bắt đầu thành lập văn phòng thiết kế năm 2009, tôi đã luôn hướng đến các yếu tố bền vững trong các kiến trúc vị dân sinh của mình. Với góc nhìn cá nhân, tôi xin phép được chia sẻ quan điểm thiết kế và những suy nghĩ rút ra từ các công trình đã xây dựng, xoay quanh một số khía cạnh xuyên suốt, mang tính nguyên tắc.
Với tôi, kiến trúc bền vững là một sự kiến tạo bền vững, không phải đột phá, đột biến mà là đổi mới cái đang có, chuyển hóa từng bước để tạo nên sự thay đổi tích cực và có sự tiếp nối về văn hoá.
Bản chất kiến trúc là sự tổng hòa các mặt đối lập, vì thế kiến trúc bền vững cần phát huy những mối liên hệ đa chiều, đa lĩnh vực, tạo ra những cơ hội phát triển đa dạng, cộng sinh đa ngành nghề cho các đối tượng con người.
Kiến trúc bền vững không phải là bất biến mà có khả năng thích ứng linh hoạt với sự thay đổi của môi trường, với sự phát triển của xã hội, sự đa dạng nhu cầu của con người và cộng đồng.
Kiến trúc bền vững tạo cơ hội cho sự hồi sinh những truyền thống tốt đẹp của cộng đồng, mở ra khả năng tái thiết lập sự cân bằng ổn định cho xã hội, tái sinh những giá trị tinh thần cốt lõi của con người…
Kiến trúc là kiến tạo cấu trúc theo cách tự nhiên…
Anh từng chia sẻ mục đích cốt lõi của phát triển bền vững là vì con người ở hiện tại và cả tương lai nên luôn coi trọng yếu tố văn hóa. Vậy, văn hóa có vai trò như thế nào trong quá trình sáng tạo kiến trúc của anh?
– Tôi quan niệm CAN, gồm các yếu tố Culture (văn hóa) – Architecture (kiến trúc) – Nature (tự nhiên) là một thể thống nhất. CAN là triết lý dẫn đường trong hành trình hành nghề nỗ lực bền bỉ, nhằm biến đổi những điều mà lâu nay vẫn đang là không thể, khó khăn (trong thực tế cuộc sống cũng như trong suy nghĩ, ý thức của xã hội) trở thành có thể, có cơ hội được thực hiện nhằm tạo ra những nơi chốn nhân văn và bền vững cho người dân Việt Nam.
Văn hóa là sự phản ánh con người, với những nhu cầu đa dạng. Nhu cầu của người nghèo, của những tầng lớp yếu thế cũng được quan tâm tôn trọng cũng như của những người có tiền, có quyền.
Tự nhiên là để chung sống chứ không phải để chinh phục. Thiên nhiên không phải là phần thừa kế ông bà để lại cho chúng ta hưởng thụ mà là chúng ta đang vay mượn của con cháu tương lai.
Kiến trúc cần có trách nhiệm với môi trường tự nhiên và môi trường văn hóa và xã hội, vì một môi trường sống an toàn, thân thiện, bền vững.
Văn hóa có khả năng đóng góp mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường. Các giá trị và niềm tin của con người định hình mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên cũng như cách thức con người quản lý và tác động đến tự nhiên.
Cùng với đó, tôi nghĩ cần cũng bổ sung yếu tố kỹ thuật, công nghệ với vai trò là công cụ để phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các yếu tố xã hội, kinh tế, kỹ thuật đại diện cho xu thế toàn cầu hoá, hiện đại hóa. Văn hóa và tự nhiên đại diện cho bản địa hóa. Toàn cầu hóa là không thể tránh khỏi song phải dựa trên sự tôn trọng các giá trị văn hóa thì mới đảm bảo ổn định xã hội, làm tiền đề cho sự phát triển bền vững.
Để tiếp cận kiến trúc theo hướng bền vững, cần có sự tích hợp giữa tính toàn cầu và tính bản địa (GloCal) nhằm tạo nên sự cân bằng ổn định trong bối cảnh hiện nay. Không chỉ đáp ứng các yêu cầu mang tính vật chất kỹ thuật, kiến trúc còn phải phát huy được đặc trưng của địa điểm và văn hóa địa phương để tạo nên sự bền vững về mặt tinh thần cho con người – chủ thể của kiến trúc.
Anh từng đề cập kiến trúc thuận theo tự nhiên chính là hướng đến phát triển bền vững. Vậy, kiến trúc thuận theo tự nhiên nên được hiểu là như thế nào?
– Như đã đề cập, với tôi, kiến trúc là kiến tạo cấu trúc theo cách tự nhiên. Cấu trúc nhân tạo theo cách tự nhiên gồm nhiều yếu tố.
Thứ nhất, sáng tạo kiến trúc thuận theo quy luật của tự nhiên. Theo đó, KTS học tập và làm theo các hình mẫu, các cấu trúc của tự nhiên, tuân theo các quy luật kiến tạo và vận động của thế giới.
Trên cơ sở đó, KTS phối hợp với tự nhiên (ứng xử hài hòa, hợp cách, thích ứng với địa điểm; tái hiện tự nhiên (gợi những ấn tượng cảm xúc về thiên nhiên, phát triển và tiếp nối tinh thần của tự nhiên).
Thứ hai, ưu tiên các nguồn lực tại chỗ, gồm sử dụng vật liệu thích đáng (vật liệu tự nhiên, dễ khai thác, sẵn có ở địa phương; được tận dụng tái chế; giá thành rẻ); xây dựng bằng công nghệ thích hợp với điều kiện địa phương (dựa trên kỹ thuật truyền thống, được nâng cấp và kết hợp với kỹ thuật mới, tùy theo bối cảnh cụ thể).
Thứ ba, người dân có cơ hội tham gia. Người dân là nhân lực tại chỗ trong hành trình kiến tạo kiến trúc “cho mình”, từ bước lập dự án và thiết kế kiến trúc, trong giai đoạn xây dựng và cả khi sửa chữa, cải tạo, nâng cấp trong quá trình sử dụng. Tùy theo khả năng và nguyện vọng mà người dân có thể góp công góp sức, ủng hộ tiền, nguyên vật liệu, sản phẩm, đóng góp chất xám, tay nghề.
Với tôi, kiến trúc là thực thể trung gian giữa con người với văn hóa và tự nhiên, là sự hiện thực hóa mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên và môi trường văn hóa – xã hội.
Kiến trúc là sản phẩm văn hóa đáp ứng nhu cầu của con người, nên kiến trúc thuận theo tự nhiên thì sẽ giúp con người chung sống lâu dài với những yếu tố bất lợi, giảm thiểu nguy cơ và thiệt hại do thiên tai, đồng thời tiết kiệm chi phí xây dựng và vận hành.
| KTS Đoàn Thanh Hà là người đồng sáng lập và điều hành Văn phòng H&P Architects, từ năm 2009. Anh được biết đến như một trong những KTS tiêu biểu của Việt Nam theo đuổi triết lý “kiến trúc vị dân sinh”, lấy niềm vui của người thụ hưởng không gian sống làm động lực cho sáng tạo và hành động nghề nghiệp. Những công trình của anh không chỉ hướng đến thẩm mỹ hay công năng đơn thuần, mà còn là nỗ lực mang ý nghĩa chân chính của kiến trúc đến với xã hội, đặc biệt ở các vùng miền xa xôi, nơi vẫn còn thiếu thốn điều kiện sống tối thiểu. Trong thiết kế, anh đề cao tinh thần học hỏi từ tự nhiên, nương theo tự nhiên và tái hiện tự nhiên, một cách để kiến trúc hòa mình vào môi trường. Mỗi công trình đều được tiếp cận như một chỉnh thể, nơi không gian, vật liệu, kết cấu và con người cùng tương tác và cộng hưởng. Với anh, kiến trúc không chỉ là nghệ thuật mà còn là sự lựa chọn về thái độ sống và đạo đức nghề nghiệp – phản ánh rõ “tâm” và “tầm” của người làm nghề. Trên hành trình ấy, KTS Đoàn Thanh Hà đã để lại dấu ấn đậm nét thông qua những công trình cộng đồng đầy cảm hứng, vừa gần gũi, vừa giàu chiều sâu văn hóa – xã hội. Cùng với đội ngũ H&P Architects, anh đã giành được nhiều giải thưởng danh giá như: Kiến trúc sư của Năm 2018 (Ashui Awards), Giải quốc tế UIA 2030 lần 2; Giải quốc tế UIA Vassilis Sgoutas 2023; hai giải quốc tế UIA Baku năm 2021 và năm 2017, Giải quốc tế UIA Turgut Cansever 2020, ba Huy chương vàng châu Á ARCASIA các năm 2015, 2016, 2019… |
Tâm Vũ (thực hiện)
