Tổ chức không gian đô thị thích ứng với dòng sông
Khác với những khu vực phát triển đô thị thông thường, bài toán quy hoạch hai bên sông Hồng phải đồng thời giải quyết nhiều yêu cầu: Phát triển đô thị, bảo đảm an toàn phòng chống lũ, duy trì khả năng thoát lũ, bảo vệ hệ sinh thái, tổ chức giao thông và khai thác quỹ đất có giá trị lớn nằm ngay giữa khu vực trung tâm Thủ đô.
Một trong những điểm đáng chú ý của phương án điều chỉnh lần này là cách tiếp cận tổ chức không gian dựa trên điều kiện tự nhiên và cao độ địa hình. Thay vì xem toàn bộ vùng bãi như một không gian đồng nhất, khu vực nghiên cứu được phân thành 3 thềm cao độ để xác định mức độ và hình thức khai thác phù hợp.
Theo phương án đang được lấy ý kiến, thềm cao trên 11,5 m là khu vực có khả năng bố trí xây dựng mới; thềm trung bình từ 9,5 – 11,5 m được định hướng trở thành không gian linh hoạt, thích ứng với điều kiện ngập lũ và gắn với các khu dân cư hiện hữu; trong khi thềm thấp dưới 9,5 m ưu tiên cho phục hồi sinh thái, không gian xanh, giao thông chậm và các hoạt động phù hợp với đặc điểm tự nhiên của vùng bãi.
Ở những khu vực có cao độ thuận lợi, không gian đô thị có thể được khai thác ở mức độ cao hơn. Ngược lại, càng tiến về những vùng thấp và gần dòng chảy, mức độ xây dựng càng được kiểm soát, nhường chỗ cho cây xanh, mặt nước và các chức năng có khả năng thích ứng.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi sông Hồng trước hết vẫn là hành lang thoát lũ lớn. Việc khai thác quỹ đất ven sông vì thế không thể chỉ xuất phát từ giá trị đất đai hoặc nhu cầu mở rộng đô thị, mà phải đặt yêu cầu an toàn dòng chảy và phòng chống thiên tai làm điều kiện nền.
Trong định hướng phát triển Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, chỉnh trị lòng sông và kè bờ cũng được xác định là một cấu phần quan trọng. Theo hồ sơ hiện có, khoảng 33,9 km kè bờ tả và 30,8 km kè bờ hữu sông Hồng được nghiên cứu, cùng với các khu vực chỉnh trị lòng dẫn như Xuân Quan – Phụng Công, Nhật Tân – Tứ Liên.
Điều đó cho thấy quy hoạch không gian và giải pháp thủy lợi, đê điều cần được xem xét trong cùng một tổng thể. Không gian đô thị ven sông chỉ có thể phát triển bền vững khi không làm suy giảm chức năng thoát lũ và khả năng thích ứng với những diễn biến ngày càng khó lường của khí hậu.
Mở rộng không gian xanh từ những vùng đất thấp ven sông
Việc tổ chức theo 3 thềm địa hình đồng thời mở ra một cách tiếp cận khác đối với quỹ đất bãi sông.
Nếu các khu vực cao có thể đảm nhiệm một phần chức năng đô thị, thì những khu vực thấp lại có thể trở thành tài nguyên sinh thái đặc biệt của Hà Nội. Đây chính là không gian để hình thành hệ thống công viên, vùng sinh thái, đường đi bộ, xe đạp, hoạt động thể thao và các không gian công cộng có khả năng thích ứng với ngập.
Định hướng này có sự liên hệ trực tiếp với hệ thống công viên quy mô lớn đang được nghiên cứu dọc sông Hồng. Trong đó, cụm công viên bãi sông Tráng Việt khoảng 1.113,8 ha; Long Biên – Cự Khối khoảng 472 ha; Hồng Hà khoảng 383,4 ha; Tàm Xá gần 400 ha; khu vực Lĩnh Nam – Thanh Trì – Nam Phù – Hồng Vân khoảng 390,9 ha.
Đây không đơn thuần là việc bổ sung thêm diện tích cây xanh. Nếu được tổ chức thành mạng lưới liên tục, các vùng đất thấp ven sông có thể tạo nên một hành lang xanh quy mô lớn xuyên qua khu vực đô thị trung tâm, đồng thời giữ lại không gian cần thiết cho dòng sông.
Hệ thống công viên ven sông còn có khả năng bổ sung những loại hình không gian công cộng mà khu vực nội đô hiện hữu khó có điều kiện phát triển do mật độ xây dựng cao và quỹ đất hạn chế. Các hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi, du lịch và dịch vụ công cộng có thể được tổ chức phù hợp với từng cấp độ ngập và đặc điểm cảnh quan.
Trong nhiều thập kỷ, hệ thống đê điều cùng những yêu cầu nghiêm ngặt về phòng chống lũ khiến một phần không gian ven sông chưa thể gắn kết chặt chẽ với cấu trúc đô thị. Nhiều khu vực bãi sông tồn tại các khu dân cư, đất nông nghiệp và những khoảng đất sử dụng chưa đồng bộ, trong khi khả năng tiếp cận của người dân với dòng sông còn hạn chế.
Phương án quy hoạch mới đặt sông Hồng vào một vị trí khác trong cấu trúc phát triển Thủ đô. Thay vì chỉ là hành lang thủy văn chạy qua thành phố, dòng sông được định hướng trở thành trục cảnh quan sinh thái và văn hóa trung tâm, kết nối không gian xanh, mặt nước, giao thông và các khu vực đô thị hai bên bờ.
Cách tổ chức theo 3 thềm địa hình vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài một giải pháp kỹ thuật về cao độ, tạo cơ sở để xác định khu vực nào có thể phát triển, khu vực nào cần thích ứng và khu vực nào phải dành ưu tiên cho tự nhiên.
Do đó, bài toán đặt ra không phải là khai thác tối đa diện tích đất có thể xây dựng, mà là xác định ngưỡng phát triển phù hợp với sức chịu tải của dòng sông.
Song song với phát triển không gian mới, quy hoạch cũng phải giải quyết những khu dân cư đã tồn tại lâu đời tại vùng bãi. Hồ sơ dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đã đặt ra yêu cầu tái thiết đô thị, tổ chức các khu đô thị định cư tại Long Biên, Lĩnh Nam và tái thiết khu vực làng nghề Bát Tràng.
Bởi vậy, việc Hà Nội tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với đồ án có ý nghĩa đặc biệt. Theo kế hoạch, cộng đồng dân cư trong phạm vi và vùng ảnh hưởng được tiếp cận hồ sơ thông qua niêm yết, trưng bày trực tiếp và hồ sơ điện tử; thời gian lấy ý kiến cộng đồng là 20 ngày. Việc lấy ý kiến còn được mở rộng tới người dân trên toàn thành phố.
Với một khu vực có vị trí đặc biệt như sông Hồng, thách thức lớn nhất không nằm ở việc tạo thêm bao nhiêu diện tích xây dựng, mà là tìm được trạng thái cân bằng giữa phát triển và bảo vệ dòng sông.
Cấu trúc 3 thềm địa hình đang được đề xuất có thể trở thành một trong những công cụ để giải bài toán đó: dành những khu vực phù hợp cho đô thị, tạo không gian chuyển tiếp có khả năng thích ứng và trả lại những vùng thấp cho sinh thái, mặt nước và cộng đồng.
Minh Nhật
