Đây là nội dung được các chuyên gia thảo luận tại webinar “Bài toán Kéo – Đẩy cho giao thông công cộng TPHCM” do Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn phối hợp với Viện Sáng kiến Việt Nam tổ chức.
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh TPHCM chuẩn bị miễn phí vé xe buýt, được xem là “lực kéo” để người dân chuyển sang giao thông công cộng. Ngoài ra, tuyến Metro số 1 được vận hành cũng góp phần thay đổi nhận thức, tạo nền tảng kết nối giữa metro và xe buýt trong thời gian tới.
Theo ông Nguyễn Quốc Hiển, Phó Trưởng Ban Quản lý Đường sắt đô thị TPHCM, thành phố đang cập nhật quy hoạch mạng lưới metro khoảng 900-1.000km. Trong giai đoạn trước mắt, khi metro chưa hoàn thiện, xe buýt vẫn giữ vai trò trụ cột của giao thông công cộng.
Trên thực tế, hệ thống xe buýt của thành phố hiện có hơn 2.400 xe buýt, trong khi theo tiêu chuẩn quốc tế, để giao thông công cộng vận hành hiệu quả cần khoảng 900 xe trên mỗi một triệu dân.
Do vậy, số lượng phương tiện hiện tại mới chỉ đáp ứng khoảng 1/3 nhu cầu. Cùng với đó, xe buýt còn gặp bất lợi lớn về thời gian di chuyển. Một chuyến đi dài 5-7km có thể mất khoảng 40 phút, trong khi xe máy chỉ mất 15-20 phút cho cùng quãng đường.
Phân tích về chính sách miễn phí vé, TS. Huỳnh Thế Du, thành viên Viện Sáng kiến Việt Nam, cho rằng đây là giải pháp hợp lý về mặt kinh tế học, giúp hình thành thói quen sử dụng xe buýt và tạo ra các ngoại tác tích cực cho xã hội.
Tuy nhiên, ông cho rằng dù miễn phí vé, “chi phí thực tế” của xe buýt vẫn cao do mất thời gian và bất tiện. Với một số người thu nhập thấp, chi phí thời gian mỗi chuyến có thể khoảng 12.000 đồng, khiến xe buýt kém hấp dẫn hơn xe máy.
Bên cạnh đó, đặc thù của TPHCM với mạng lưới hẻm dày đặc và hoạt động vỉa hè khiến xe máy có lợi thế “từ cửa đến cửa”. Trong khi đó, xe buýt khó cạnh tranh, nhất là khi thời tiết bất lợi và chưa được cải thiện về tần suất, độ phủ và kết nối.
Ông Vũ Anh Tuấn cũng đồng tình cho rằng miễn phí vé là “cú hích” giúp người dân trải nghiệm và thay đổi thói quen đi lại.
Tuy nhiên, về đường dài, chính sách này có thể gây áp lực lên ngân sách, trong khi yếu tố quyết định việc người dân có sử dụng hay không vẫn là mức độ tiện lợi và linh hoạt của giao thông công cộng.
Chuyên gia này nhận định, xe buýt không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu đi lại của một siêu đô thị. Với quy mô dân số hơn 14 triệu người, metro mới là “xương sống” của hệ thống giao thông đô thị, trong khi xe buýt giữ vai trò bổ trợ và kết nối. Vì vậy, TPHCM cần tăng tốc phát triển mạng lưới metro song song với nâng cấp hệ thống xe buýt.
Bên cạnh miễn phí vé, thành phố cần thêm các chính sách hạn chế phương tiện cá nhân để thúc đẩy chuyển đổi. Kết hợp với nâng cấp mạng lưới và phát triển metro, giao thông công cộng TPHCM được kỳ vọng cải thiện rõ rệt, trong đó xe buýt vẫn giữ vai trò chủ lực đến năm 2030.
Bình Dương
