Hà Nội đang lấy ý kiến góp ý dự thảo nghị quyết của hội đồng nhân dân thành phố về việc thí điểm quản lý, khai thác và sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè ngoài mục đích giao thông để kinh doanh. Đề xuất “thu phí vỉa hè” buộc chúng ta phải tái định nghĩa ba vấn đề cốt lõi: quyền sở hữu thực sự đối với không gian vỉa hè, bản chất của nền kinh tế vỉa hè và phương thức quản trị nguồn lực công cộng sao cho hài hòa giữa mục tiêu trật tự đô thị với tiềm năng phát triển kinh tế bền vững.
Vỉa hè – không gian kinh tế – văn hóa đặc biệt
Vỉa hè tại đô thị Việt Nam không đơn thuần là hạ tầng giao thông, mà là một không gian kinh tế – văn hóa đặc biệt, cùng lúc đảm nhận ba chức năng: (i) hạ tầng kỹ thuật, (ii) không gian sinh kế và (iii) tài sản công. Đặc tính đa chức năng này tạo nên một hệ sinh thái đa tác nhân đầy sống động từ người đi bộ thụ hưởng quyền tiếp cận an toàn, hộ kinh doanh tìm kiếm thu nhập, đến các doanh nghiệp ven phố hưởng lợi từ dòng khách bộ hành.
Trong mối quan hệ này, Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu điều tiết trật tự và khai thác nguồn thu ngân sách. Do đó, kinh tế vỉa hè không phải là một khu vực biệt lập mà là điểm giao thoa chiến lược giữa kinh tế tư nhân, kinh tế du lịch và kinh tế đêm, góp phần tạo nên sức sống đặc trưng cho bản sắc đô thị.
Không loại trừ giá trị nào nếu muốn tối ưu xã hội
Khi nhiều tác nhân cùng chia sẻ một không gian khan hiếm như vỉa hè, mỗi bên đều mang theo những giá trị riêng biệt: người đi bộ cần quyền tiếp cận, người bán hàng cần mưu sinh, doanh nghiệp cần khách hàng, và thành phố cần sức sống bản sắc.
Vì vậy, bất kỳ chính sách nào cực đoan loại trừ một trong các giá trị này đều không thể đạt tới trạng thái tối ưu xã hội. Nếu chỉ ưu tiên trật tự, chính sách sẽ trở nên khô cứng và triệt tiêu sinh kế; ngược lại, nếu quá nới lỏng cho không gian kiếm sống, quyền lợi của người đi bộ và giá trị tài sản công sẽ bị xâm hại. Cách tiếp cận đúng đắn nhất chính là vận dụng nguyên lý nhất nguyên – dung hợp và cân bằng: không chọn bên, mà thiết kế một khung quản trị minh bạch để mọi giá trị cùng tồn tại hài hòa trong trật tự.
Khung pháp lý cải thiện, nhưng luật… vỉa hè vẫn chưa có
Dù khung pháp lý đã có những bước tiến mới với Nghị định 165/2024 và 168/2024 nhằm khép lại các khoảng trống về quản lý lòng đường, vỉa hè, song thực tế vẫn đòi hỏi một luật chuyên biệt mang tính tích hợp cao hơn. Hiện nay, bài toán vỉa hè không còn dừng lại ở tư duy “cho hay cấm” mà đã chuyển sang giai đoạn thiết kế ranh giới dựa trên dữ liệu thực: xác định rõ diện tích, khung giờ và điều kiện vệ sinh cho từng khu vực cụ thể. Việc thiếu vắng một đạo luật đồng bộ bao quát cả các yếu tố giao thông, văn hóa và tài sản công đang dẫn đến sự thiếu nhất quán trong thực thi, đồng thời làm lãng phí tiềm năng to lớn từ kinh tế đêm và du lịch đường phố.
3 nguyên tắc xử lý
Trong giai đoạn chờ đợi một hành lang pháp lý chuyên biệt, việc điều hành chính sách vỉa hè cần dựa trên ba nguyên lý cốt lõi:
Thứ nhất là lấy lợi ích của người dân làm gốc và hài hòa lợi ích người dân – Nhà nước. Mục tiêu tối thượng của quản trị đô thị là chất lượng sống và an sinh xã hội. Việc thu phí không nên gây đứt gãy sinh kế hay tạo ra sự bấp bênh cho người lao động nghèo. Chính sách chỉ thực sự thành công khi định vị lại vai trò của Nhà nước từ người quản lý đơn thuần sang người phục vụ và bảo trợ niềm tin.
Thứ hai là tối ưu hóa theo trạng thái không gian vỉa hè. Cần áp dụng chiến lược linh hoạt cho từng đối tượng vỉa hè:
– Đối với khu vực còn dư địa: Áp dụng tư duy “khai mở”, quy hoạch lại và cấp phép có điều kiện để chuyển đổi các hoạt động tự phát thành kinh tế hợp pháp.
– Đối với khu vực đã ổn định: Áp dụng tư duy “tinh chỉnh”, chuẩn hóa về diện tích, khung giờ và vệ sinh để giảm thiểu xung đột với người đi bộ mà không gây xáo trộn lớn.
Thứ ba là linh hoạt thích nghi và thực chứng. Vỉa hè là một “thực thể sống” biến đổi không ngừng theo thời gian và không gian. Thay vì áp đặt một quy định cứng cho toàn thành phố, chính sách cần cơ chế “học từ thực tế”: cho phép thí điểm có kiểm soát, điều chỉnh dựa trên dữ liệu thực và phản hồi từ người dân trước khi nhân rộng.
6 nhóm giải pháp cụ thể
Thứ nhất là đẩy mạnh số hóa toàn diện. Chuyển đổi mọi quy trình từ cấp phép, đăng ký kinh doanh đến thu phí sang hình thức trực tuyến và liên thông với Cổng dịch vụ công. Mục tiêu là loại bỏ giấy tờ thủ công, tối giản hóa thủ tục cho người dân, thực hiện thanh toán không tiền mặt.
Hai là tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu số. Thiết lập hồ sơ số cho từng mét vuông vỉa hè (vị trí, mật độ, lịch sử vi phạm). Dựa vào đó, thực hiện phân vùng quản lý: vùng đỏ (cấm tuyệt đối), vùng vàng (kinh doanh có điều kiện) và vùng xanh (không gian kinh tế – văn hóa). Dữ liệu cần được công khai để xã hội cùng giám sát.
Ba là tăng cường ứng dụng công nghệ giám sát. Sử dụng camera AI, cảm biến IoT và các nền tảng số để nhận diện vi phạm và đo lường lưu lượng thực tế. Điều này giúp giảm chi phí thực thi và tăng cường tính minh bạch, nhất là tại các khu vực lực lượng quản lý mỏng.
Bốn là quản trị dựa trên dữ liệu (data-driven). Điều chỉnh linh hoạt mức phí, khung giờ và phân vùng dựa trên dữ liệu thực tế thay vì áp dụng cố định. Đồng thời, xây dựng cơ chế phản hồi qua mã QR để chính sách luôn được cập nhật từ thực địa.
Năm là quản trị theo KPI đa chiều. Thay vì chỉ tập trung vào “số vụ xử lý”, cần áp dụng bộ chỉ số cân bằng gồm: mức độ hài lòng của người đi bộ, tỷ lệ hợp pháp hóa kinh doanh và nguồn thu tái đầu tư. Điều này giúp tránh áp lực thành tích gây tổn thương sinh kế.
Sáu là đẩy mạnh đào tạo và truyền thông. Nâng cao năng lực số và kỹ năng đối thoại cho cán bộ; tập huấn an toàn thực phẩm và quản lý rác thải cho người kinh doanh. Truyền thông nguồn thu từ phí được dùng để tái đầu tư hạ tầng công cộng và không gian đi bộ.
Tóm lại, một chính sách vỉa hè bền vững phải thừa nhận nhu cầu sinh kế (kinh tế sinh tồn) của người dân là thực tại khách quan. Thay vì chỉ đặt ra mức phí, Hà Nội đang đứng trước cơ hội tái cấu trúc mối quan hệ giữa không gian công cộng, văn hóa đường phố và kỷ cương quản trị. Theo nguyên lý nhất nguyên, một chính sách đúng đắn là nơi mọi giá trị đều được tôn trọng và đặt đúng vị trí của chúng.
Khúc Văn Quý – Trường Đại học Kinh tế, ĐHQG Hà Nội
