Siêu đô thị đa cực mở không gian phát triển
Nếu 50 năm trước, bài toán lớn nhất của TP.HCM là tái thiết sau chiến tranh, thì thách thức của thành phố hôm nay là làm thế nào để tiếp tục tăng trưởng trong bối cảnh không gian phát triển dần chật hẹp.
Việc hợp nhất TP.HCM với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu đã tạo nên một không gian phát triển hoàn toàn mới. Lần đầu tiên, một đô thị hội tụ đồng thời vai trò trung tâm tài chính – thương mại, trung tâm công nghiệp công nghệ cao và trung tâm kinh tế biển quy mô lớn.
Quy mô mới không chỉ mở rộng diện tích hay dân số mà còn tạo điều kiện để tái cấu trúc toàn bộ mô hình phát triển đô thị.
Theo đề cương Quy hoạch tổng thể TP.HCM vừa được phê duyệt, thành phố đang xây dựng tầm nhìn phát triển đến năm 2050 và xa hơn là 100 năm tới.
Bản quy hoạch do Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (VIUP), Bộ Xây dựng, phối hợp với Công ty Tư vấn Boston (BCG) thực hiện, xác định mục tiêu đưa TP.HCM trở thành siêu đô thị toàn cầu có năng lực cạnh tranh cao, đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực và chất lượng sống thuộc nhóm dẫn đầu châu Á.
Ông Sầm Minh Tuấn, Phó Giám đốc VIUP, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tiềm năng mà là khả năng tổ chức lại không gian phát triển và nguồn lực để hình thành một cấu trúc đô thị thống nhất, đa cực và vận hành hiệu quả.
Từ đó, TP.HCM được định hướng phát triển theo mô hình siêu đô thị đa cực, không tập trung vào một lõi trung tâm như trước.
Trong cấu trúc mới, khu vực trung tâm hiện hữu và Thủ Thiêm tiếp tục là cực tài chính, thương mại và dịch vụ quốc tế; khu vực phía Đông trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và kinh tế tri thức; khu vực Bình Dương giữ vai trò trung tâm công nghiệp công nghệ cao và logistics; phía Nam với Cần Giờ, Hiệp Phước và cụm cảng Cái Mép – Thị Vải phát triển kinh tế biển và thương mại tự do; còn Vũng Tàu – Hồ Tràm sẽ là cực du lịch, dịch vụ và kinh tế ban đêm mang tầm quốc tế.
Những cực tăng trưởng này sẽ được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại, tạo thành chỉnh thể phát triển thống nhất, thay vì những khu vực phát triển riêng lẻ như trước.
Hạ tầng đi trước một bước
Trong mọi giai đoạn phát triển của TP.HCM, hạ tầng luôn đóng vai trò mở đường. Nếu đại lộ Nguyễn Văn Linh từng mở ra khu Nam, hầm Thủ Thiêm và đại lộ Võ Văn Kiệt tạo động lực cho phía Đông, thì trong giai đoạn mới, hệ thống metro, đường sắt liên vùng, vành đai và các tuyến kết nối chiến lược được kỳ vọng sẽ định hình diện mạo của siêu đô thị.
Theo danh mục các công trình ưu tiên phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số, TP.HCM dự kiến dành khoảng 1,31 triệu tỷ đồng cho lĩnh vực giao thông và hạ tầng đô thị – chiếm tỷ trọng vốn lớn nhất trong toàn bộ chương trình đầu tư.
Trong đó, riêng hệ thống đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng có tổng mức đầu tư dự kiến hơn 571 nghìn tỷ đồng.
Trước đó, từ tháng 12/2024 tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên chính thức đưa vào vận hành, mở ra “chương mới” cho giao thông công cộng đô thị. Nhưng đây chỉ là bước khởi đầu.
Theo kế hoạch, đến năm 2035, TP.HCM sẽ hình thành mạng lưới metro dài gần 343km, kết nối các trung tâm đô thị, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, sân bay và cảng biển.
Các tuyến metro mới, tuyến đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành, tuyến kết nối Cần Giờ, Vũng Tàu, Phú Mỹ hay tuyến Bàu Bàng – Cái Mép sẽ tạo nên mạng lưới giao thông khối lượng lớn, lần đầu tiên xuất hiện tại khu vực phía Nam.
KTS Khương Văn Mười, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM cho rằng, hệ thống metro là một trong những thay đổi quan trọng nhất đối với cấu trúc đô thị thành phố trong những năm tới.
Theo ông, khi mạng lưới metro được hình thành đồng bộ, khoảng cách địa lý sẽ không còn là rào cản lớn. Người dân có thể sinh sống tại Bình Dương cũ, Cần Giờ hay Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nhưng vẫn thuận lợi làm việc tại trung tâm TP.HCM nhờ hệ thống giao thông công cộng nhanh, thuận tiện và chi phí hợp lý.
Đó cũng chính là nền tảng để thành phố phát triển theo mô hình TOD – lấy giao thông công cộng làm trung tâm, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và từng bước hình thành những đô thị nén hiện đại như nhiều thành phố lớn trên thế giới.
Song song với metro là mạng lưới vành đai và cao tốc liên vùng. Hiện nay, dự án đường Vành đai 3 TP.HCM đang dần hoàn thiện; Vành đai 4 chuẩn bị triển khai; cao tốc TP.HCM – Mộc Bài, các tuyến kết nối sân bay Long Thành, cầu Cần Giờ, cầu Thủ Thiêm 4, cầu Cát Lái cùng nhiều công trình chiến lược khác sẽ tạo nên hệ thống giao thông liên hoàn, kết nối toàn bộ không gian siêu đô thị mới.
Bên cạnh việc mở rộng không gian phát triển, TP.HCM cũng đang tập trung xử lý những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm. Một trong những thách thức lớn nhất là ngập nước.
Tốc độ đô thị hóa nhanh khiến thành phố phải đối mặt với tình trạng quá tải hạ tầng thoát nước và ảnh hưởng ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.
Trong nhiều năm qua, thành phố đã quyết liệt tháo gỡ vướng mắc để tái khởi động dự án chống ngập, đồng thời xây dựng chiến lược chống ngập dài hạn với sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước. Song song đó là các dự án cải tạo kênh rạch, chỉnh trang nhà ở trên và ven kênh, với tổng mức đầu tư hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Các dự án như rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi, kênh Tham Lương – Bến Cát – Nước Lên không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn tạo thêm không gian công cộng và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Định hướng phát triển mới của TP.HCM cũng cho thấy sự thay đổi rõ nét trong tư duy quy hoạch.
Thay vì tiếp tục gia tăng mật độ dân cư tại khu vực trung tâm, thành phố đang hướng tới phân bố dân cư hợp lý hơn, phát triển các trung tâm mới gắn với giao thông công cộng, đồng thời ưu tiên dành quỹ đất cho công viên, cây xanh và các công trình công cộng.
Thành phố có chất lượng sống tốt
Nếu như trước đây, mục tiêu phát triển được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay số lượng công trình xây dựng, thì trong giai đoạn mới, chất lượng sống của người dân được đặt ở vị trí trung tâm.
Quy hoạch mới xác định rõ mục tiêu phát triển không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn phải tạo ra môi trường sống tốt hơn, thuận tiện hơn và bền vững hơn.
Đến năm 2030, TP.HCM đặt mục tiêu đạt quy mô kinh tế khoảng 120 tỷ USD và duy trì tốc độ tăng trưởng trên 10% mỗi năm. Xa hơn, đến năm 2050, quy mô kinh tế dự kiến đạt khoảng 800 tỷ USD.
Tuy nhiên, đằng sau những con số ấy là kỳ vọng về một thành phố – nơi người dân có thể tiếp cận giao thông công cộng thuận tiện, sống gần không gian xanh, được hưởng các dịch vụ giáo dục, y tế chất lượng cao và có nhiều cơ hội việc làm hơn.
Các trung tâm y tế chuyên sâu, hệ thống trường học hiện đại, công trình văn hóa, thể thao, công viên ven sông, các không gian sáng tạo và hệ thống hạ tầng số đang được đầu tư là những mảnh ghép để hiện thực hóa mục tiêu đó.
TP.HCM của tương lai không chỉ là nơi có nhiều tòa nhà cao tầng hơn hay những tuyến đường rộng hơn. Đó còn là một thành phố đáng sống hơn, nơi tăng trưởng kinh tế đi cùng với chất lượng môi trường, bản sắc văn hóa và hạnh phúc của người dân.
Nhìn lại hành trình nửa thế kỷ, mỗi giai đoạn phát triển của TP.HCM đều gắn với những quyết định mang tính bước ngoặt: từ công cuộc tái thiết sau chiến tranh, mở cửa hội nhập, mở rộng không gian đô thị đến xây dựng các công trình hạ tầng chiến lược.
Hôm nay, thành phố đang bước vào một hành trình mới với quy mô lớn hơn, tầm nhìn dài hạn hơn và khát vọng cao hơn.
Những tuyến metro đang được đào sâu dưới lòng đất, những cây cầu đang nối dài qua sông, những tuyến vành đai đang dần khép kín hay các trung tâm đổi mới sáng tạo đang được hình thành. Những công trình xây dựng ấy đặt nền móng để TP.HCM phát triển thành siêu đô thị đa cực, trung tâm tài chính, công nghệ, logistics và kinh tế biển hàng đầu khu vực.
Mỹ Quỳnh
