Hạ tầng xanh không thể là phần đất còn lại
Quá trình đô thị hóa nhanh đang tạo ra những không gian phát triển mới, nhưng đồng thời đặt các đô thị trước sức ép ngày càng lớn về ngập úng, ô nhiễm môi trường, đảo nhiệt, suy giảm diện tích cây xanh và thiếu không gian công cộng.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện hạ tầng xanh không còn dừng ở việc trồng thêm cây hay xây thêm một vài công viên. Yêu cầu đặt ra là tổ chức lại mối quan hệ giữa đô thị với tự nhiên ngay từ khâu quy hoạch, đầu tư xây dựng đến quản lý, vận hành.
Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển hạ tầng, hạ tầng xanh cần được nhìn nhận như một hệ thống kết nối cây xanh, công viên, mặt nước với giao thông, chiếu sáng, cấp thoát nước và các hạ tầng kỹ thuật khác.
Khi được kết nối đồng bộ, mỗi thành phần có thể đảm nhiệm nhiều chức năng. Hồ điều hòa vừa tham gia chống ngập, vừa có thể kết hợp với công viên, không gian công cộng để cải thiện môi trường và phục vụ cộng đồng. Các dòng sông cũng không chỉ làm nhiệm vụ tiêu thoát nước mà có thể trở thành hành lang sinh thái và trục cảnh quan đô thị.
Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, xu hướng phát triển hiện nay còn đặt ra yêu cầu kết nối hạ tầng xanh với hạ tầng thông minh. Công nghệ và dữ liệu ngày càng được ứng dụng trong quản lý cây xanh, chiếu sáng, môi trường và nhiều thành phần hạ tầng đô thị.
Từ góc độ quản lý công viên, PGS.TS Đỗ Tú Lan, nguyên Phó cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho rằng, công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi môi trường, quản lý cây xanh, tiết kiệm nước, năng lượng và nâng cao trải nghiệm của người dân.
Chẳng hạn, dữ liệu về độ ẩm đất, nhiệt độ, mật độ người sử dụng hay ánh sáng có thể giúp điều chỉnh tưới cây, chiếu sáng và vận hành công viên phù hợp hơn. Tuy nhiên, theo bà Lan, công viên thông minh không phải là đưa thật nhiều thiết bị công nghệ vào không gian xanh, mà quan trọng là ứng dụng đúng nhu cầu và nâng cao hiệu quả quản lý.
Từ nền tảng đó, công nghệ đang mở ra nhiều cách thức mới để tổ chức, vận hành và gia tăng sức hấp dẫn cho công viên, mặt nước cũng như các không gian công cộng đô thị.
Công nghệ tạo thêm sức hút cho không gian xanh
Từ góc độ ứng dụng công nghệ, chia sẻ tại Tọa đàm khoa học Quản lý công viên, cây xanh thông minh và đài phun nước thế hệ mới tổ chức ngày 24/8, ông Đặng Phan Điệp, Tổng giám đốc LuminaX cho rằng, công viên, mặt hồ và các không gian công cộng không chỉ cần đẹp về cảnh quan mà hoàn toàn có thể trở thành những điểm nhấn văn hóa, du lịch thông qua công nghệ trình diễn.
Theo ông Điệp, việc kết hợp mặt nước với laser, mapping và các hiệu ứng ánh sáng cho phép “kể chuyện” bằng công nghệ ngay trên không gian công cộng. Thực tế, đơn vị từng ứng dụng công nghệ trên mặt nước để tái hiện những câu chuyện lịch sử, văn hóa của Hà Nội, tạo trải nghiệm mới cho hàng nghìn người xem.
Điều quan trọng, theo ông Điệp, không chỉ nằm ở đầu tư thiết bị mà còn ở nội dung được xây dựng trên nền tảng hạ tầng đó. Cùng một hệ thống có thể thay đổi chương trình, câu chuyện và hình thức trình diễn theo từng sự kiện, qua đó nâng cao hiệu quả khai thác công viên, mặt hồ, thu hút người dân và du khách.
Ở một hướng tiếp cận khác, KTS Trần Hồ Phương, Tổng giám đốc Công ty CP Chiếu sáng Gretek giới thiệu mô hình “Cây sinh thái”, kết hợp công nghệ sinh học vi tảo với IoT và các tiện ích đô thị. Giải pháp hướng tới những khu vực có mật độ sử dụng cao hoặc hạn chế quỹ đất dành cho cây xanh như quảng trường, công viên và các khu đô thị lớn.
Theo KTS Trần Hồ Phương, hệ thống có khả năng tích hợp cảm biến để theo dõi chất lượng không khí và các chỉ số môi trường xung quanh. Đồng thời, “Cây sinh thái” có thể tạo điểm nhấn cảnh quan, không gian nghỉ chân, điểm check-in và phục vụ hoạt động của người dân, du khách vào ban đêm.
“Cây sinh thái không thay thế cây xanh tự nhiên mà là giải pháp bổ trợ, nhất là tại những không gian khó bố trí cây xanh theo phương thức truyền thống. Hiện mô hình đang được triển khai theo hướng thử nghiệm, đánh giá thực tế trước khi mở rộng ứng dụng”, KTS Trần Hồ Phương nhấn mạnh.
Kinh nghiệm quốc tế và quản trị bằng dữ liệu
Ở góc độ rộng hơn, KS Nguyễn Thị Thanh Hoa, Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển hạ tầng cho rằng, AI, IoT, Big Data và GIS đang làm thay đổi cách quản lý không gian xanh. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa hồ sơ hay lắp đặt cảm biến, mà quan trọng hơn là sử dụng dữ liệu để quản lý, vận hành công viên hiệu quả hơn.
Chia sẻ kinh nghiệm tại Singapore, bà Hoa cho biết, từ năm 2009, Cơ quan Công viên Quốc gia Singapore (NParks) đã từng bước xây dựng dữ liệu cho khoảng 600.000 cây xanh đô thị thuộc phạm vi quản lý. Mỗi cây được lập hồ sơ với các thông tin về loài, nguồn gốc, độ tuổi, thời điểm trồng, đặc điểm sinh học và tình trạng hiện tại. Thông tin về từng cây được cập nhật thường xuyên, giúp nhân viên có thể định vị, tra cứu hiện trạng và đề xuất phương án xử lý ngay tại hiện trường.
Theo bà Hoa, điều đáng học hỏi ở Singapore không chỉ là công nghệ mà là cách quản lý dựa trên dữ liệu, giúp chuyển từ xử lý sự cố sang chủ động nhận diện và phòng ngừa rủi ro.
Tại Anh, một số công viên ở London đã ứng dụng cảm biến môi trường, chiếu sáng thông minh, thùng rác sử dụng năng lượng mặt trời, trạm sạc xe điện và bản đồ tương tác. Trong khi đó, tại Nhật Bản, IoT và AI được sử dụng để theo dõi mật độ người, nhiệt độ, độ ẩm, chất lượng không khí, hỗ trợ điều hành chiếu sáng, vệ sinh và tưới cây theo thời gian thực.
Theo KS Nguyễn Thị Thanh Hoa, dù cách tiếp cận khác nhau, điểm chung của công viên thông minh là ứng dụng công nghệ để quản lý hiệu quả hơn, bảo vệ môi trường và phục vụ người dân tốt hơn.
“Đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo với các đô thị Việt Nam khi phát triển hạ tầng xanh gắn với hạ tầng số, hướng tới những không gian công cộng xanh, thông minh và tiện ích hơn”, bà Hoa chia sẻ.
Kim Thoa
