Ký ức về mái nhà cổ xưa và hành trình “lớn lên”
Từ Điềm Điềm (Xu Tiantian) sinh năm 1975 tại khu phố lịch sử văn hóa La Mục Điền, thành phố Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến. Chốn này là một vùng đất cổ có từ thời Đường- Tống, từng là cảng thương mại sầm uất thuộc Con đường tơ lụa trên biển. Sự thịnh vượng từ giao thương đã để lại một hệ thống dinh thự cổ độc đáo pha trộn giữa kiến trúc truyền thống Trung Hoa và Tây phương. Người ta còn ví von khu phố này tựa một “viện bảo tàng ngoài trời”.
Ngôi nhà của gia tộc họ Từ là một công trình phức hợp cổ rộng lớn, nơi sinh sống của hàng trăm người với nhiều lớp sân trong, hành lang hun hút tưởng chừng vô tận. Sau này, trong một cuộc phỏng vấn, Từ Điềm Điềm từng chia sẻ chính trải nghiệm sống ở đây đã khơi dậy tư duy về không gian, đồng thời khai mở cho niềm đam mê kiến trúc của bà.
Nhờ tài năng học thuật xuất sắc, bà được tuyển thẳng vào khoa Kiến trúc, Đại học Thanh Hoa. Sau khi tốt nghiệp, Từ Điềm Điềm theo học Thạc sĩ Kiến trúc về Thiết kế Đô thị tại Harvard. Cô kiến trúc sư trẻ làm việc tại những văn phòng kiến trúc danh tiếng: Leers Weinzapfel Associates và Office for Metropolitan Architecture.
Năm 2004, Từ Điềm Điềm trở về quê nhà và thành lập công ty DnA – Design and Architecture. Trong mười năm đầu, DnA tập trung vào nhiều dự án liên quan đến nghệ thuật.
Từ Điềm Điềm từng giành được nhiều giải thưởng trong và ngoài nước: Giải Kiến trúc WA Trung Quốc, Giải Kiến trúc sư trẻ của Liên đoàn Kiến trúc New York, Giải thưởng Moira Gemmill cho Kiến trúc mới nổi, Giải Kiến trúc Thụy Sĩ, Giải thưởng Wolf về kiến trúc…
Bà hiện là giáo sư tại Đại học Thanh Hoa, cũng từng là giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Yale (Mỹ) và Học viện Kiến trúc Mendrisio (Thụy Sĩ).
“Châm cứu kiến trúc”: Một điểm chạm nhỏ hồi sinh cả vùng đất rộng
Năm 2014, bước ngoặt tình cờ đến với Từ Điềm Điềm khi bà nhận lời mời hợp tác từ chính quyền huyện Tùng Dương, tỉnh Chiết Giang. Là đứa trẻ lớn lên tại một thành thị cổ phồn hoa, đây là lần đầu tiên bà đặt chân đến một vùng nông thôn thực thụ.
Trong những thập kỷ đô thị hóa thần tốc, bức tranh làng quê thường hiện ra như những khoảng trống buồn bã và hoang phế. Vào thời điểm này, giới kiến trúc Trung Quốc không thực sự quan tâm đến việc triển khai các dự án tại nông thôn. Dự án đầu tiên của DnA là khách sạn trong một đồn điền trà để thúc đẩy du lịch. Từ cột mốc này, họ liên tục nhận được lời mời tư vấn từ các địa phương.
Nông thôn không giống chốn thị thành. Nhiều thành phố đã trở nên giống nhau và dần đánh mất bản sắc. Nhưng mỗi ngôi làng đều có lịch sử và nét đặc trưng riêng. Mục tiêu của Từ Điềm Điềm là dùng kiến trúc để đánh thức sức mạnh nội tại của làng quê bằng cách khôi phục bản sắc địa phương.
Triết lý “châm cứu kiến trúc” mà bà theo đuổi là quá trình giải phóng điểm năng lượng bị mắc kẹt để chữa lành toàn bộ cơ thể của một ngôi làng. Mỗi can thiệp nhỏ đều được thực hiện với ngân sách khiêm tốn, sử dụng vật liệu và kỹ thuật bản địa nhằm khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.
Xưởng đường nâu làng Hưng
Thiết kế không gian rộng mở khiến quá trình sản xuất hiện lên như một buổi trình diễn sân khấu. Bể mật mía đang sôi nương theo làn khói, mang theo hương dịu ngọt tan vào ánh sáng trên cao.
Không chỉ thu hút khách tham quan, xưởng còn trở thành không gian văn hóa công cộng, nơi diễn ra các buổi biểu diễn múa rối và hoạt động trải nghiệm, truyền dạy nghề truyền thống. Sau đổi mới, giá đường nâu tăng từ 16 tệ/kg lên 50 tệ/kg, thu hút 100.000 khách du lịch hàng năm.
Xưởng đậu phụ thôn Thái Trạch
Xưởng đậu phụ thôn Thái Trạch với chuỗi bậc thang dài xuyên suốt không gian. Dưới khu nhà xưởng mộc mạc và ngập tràn ánh sáng, những người lao động đang miệt mài làm việc. Du khách có thể tận mắt chứng kiến những mẻ đậu phụ trắng mềm, nóng hổi mới ra lò. Dự án đã thúc đẩy chuỗi giá trị của ngành tăng thêm 20 triệu tệ mỗi năm.
Trong các dự án của bà, nghề thủ công truyền thống đã được trao trả lại sự tôn nghiêm, không còn là những công xưởng vô cảm, cũ kỹ hay nhếch nhác. Giờ đây, những kinh nghiệm cha ông để lại không chỉ giúp tăng thêm sinh kế mà còn là niềm tự hào địa phương, giữ chân người dân ở lại với thôn làng, khuyến khích người tha hương trở lại với quê nhà.
Kiến trúc lưu giữ hoài niệm quá khứ và kết nối tương lại mới
Đối với Từ Điềm Điềm, kiến trúc không chỉ là tạo ra một vật thể mà buộc phải gắn liền với nơi chốn và con người. Kiến trúc cần tôn trọng lịch sử địa phương, lưu tâm đến kết nối cộng đồng, và là sợi dây nối liền ký ức lịch sử với mai sau.
Người kiến trúc sư cần quan sát kỹ lưỡng hiện trạng, nhận diện những vấn đề phức tạp, khám phá các tiềm năng đang ẩn giấu và làm việc với những gì vốn đã tồn tại, thay vì liên tục bổ sung thêm những khối tích mới.
Tư duy bảo tồn và trân trọng tồn tích của lịch sử được bà thể hiện rõ nét trong dự án phục hồi các Thổ lâu ở Phúc Kiến. Trong mắt Từ Điềm Điềm, Thổ lâu là một trong những công trình đẹp đẽ nhất mà bà từng được chiêm ngưỡng. Dù đã mất đi chức năng vốn có, những tòa nhà bằng đất hùng vĩ ấy vẫn là nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng, là điểm neo tinh thần của vùng đất này.
Bất chấp việc nhiều Thổ lâu đã xuống cấp, theo bà chính những dấu vết hư hại đã hình thành nên những hình thái không gian và kết cấu độc nhất. Từ những tòa Thổ lâu khổng lồ hoang hóa, chúng trở thành các trung tâm triển lãm, đài quan sát, xưởng múa rối hay hội trường văn hóa…
Năm 2023, thiết kế “Tái sinh và sử dụng Thổ lâu ở Phúc Kiến” đã giành được huy chương vàng tại Giải Xây dựng bền vững Holcim được tổ chức ở Venice, Ý.
Sau nhiều năm cống hiến và tìm kiếm ý nghĩa của việc hành nghề kiến trúc, Từ Điềm Điềm cho rằng: Thời đại của những “ngôi sao kiến trúc” đã qua. Đây là thời điểm của trách nhiệm, sự dấn thân và khả năng chuyển hóa xã hội. Bà cảm thấy những nhà thiết kế (đặc biệt là thế hệ trẻ) cần bớt đặt nặng việc bản thân có thể sáng tạo ra điều gì, mà cần lưu tâm nhiều hơn đến những tác động mà kiến trúc tạo ra.
Uyển Nhi
