Theo ông Khuất Tuấn Anh, Giám đốc Chính sách Climateworks Centre Việt Nam (thuộc Đại học Monash, Australia), trong 2 thập kỷ qua, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng GDP trung bình khoảng 7% mỗi năm, thuộc nhóm cao nhất khu vực. Tuy nhiên, quá trình phát triển nhanh chóng cũng kéo theo hệ quả là lượng phát thải khí nhà kính gia tăng mạnh.
Chỉ trong vòng 10 năm, tổng lượng phát thải của Việt Nam đã tăng tới 140%, trong đó lĩnh vực công nghiệp chiếm khoảng 54% tổng mức tiêu thụ năng lượng quốc gia. Trên phạm vi toàn cầu, xu hướng này cũng tương tự khi hơn 1/3 lượng phát thải toàn cầu phát sinh từ hoạt động công nghiệp. Những con số này cho thấy vai trò then chốt của ngành công nghiệp trong việc hiện thực hóa mục tiêu Net Zero vào năm 2050, không chỉ tại Việt Nam mà trên toàn thế giới.
Việc triển khai mô hình NZIP sẽ giúp ngành công nghiệp cắt giảm phát thải với quy mô và tốc độ phù hợp, đồng thời thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. TP. Hồ Chí Minh, với vai trò là đầu tàu kinh tế của cả nước, có nhiều điều kiện để khẳng định vị thế tiên phong trong khu vực về giảm phát thải carbon trong sản xuất, nơi đổi mới sáng tạo và hợp tác đa bên đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy tăng trưởng bền vững.
Sau quá trình sắp xếp, TP. Hồ Chí Minh hiện có 66 khu chế xuất (KCX) và khu công nghiệp (KCN), với quy mô và tiềm lực mở rộng đáng kể. Trong giai đoạn 2025–2030, thành phố đặt mục tiêu thu hút từ 20 đến 21 tỷ USD vốn đầu tư, ưu tiên các ngành có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn và thân thiện với môi trường. Ban Quản lý các KCX và KCN TP. Hồ Chí Minh (HEPZA) cho biết, thành phố sẽ thực hiện chiến lược thu hút đầu tư có chọn lọc, tập trung vào các dự án công nghệ cao, có tác động lan tỏa trong các lĩnh vực như vi mạch, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu, nghiên cứu và phát triển. Đặc biệt, thành phố ưu tiên các dự án ít chịu tác động từ thuế quan thương mại, như dịch vụ phần mềm và trung tâm dữ liệu.
Chủ trương xuyên suốt của TP. Hồ Chí Minh là ưu tiên các dự án ứng dụng công nghệ hiện đại, ít thâm dụng lao động, có hàm lượng tri thức cao, thân thiện với môi trường và có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để triển khai mô hình NZIP một cách hiệu quả.
Khác với các cách tiếp cận truyền thống, NZIP không đặt doanh nghiệp hay cơ quan quản lý nhà nước vào trạng thái hoạt động riêng lẻ. Thay vào đó, các bên sẽ phối hợp chặt chẽ, tận dụng chung hạ tầng, công nghệ và nguồn vốn đầu tư để thúc đẩy chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và đẩy mạnh điện khí hóa trong sản xuất. Cách tiếp cận theo đặc thù từng khu vực giúp tối ưu hóa nguồn lực và tạo ra lợi ích bền vững cho toàn hệ thống.
Tại TP. Hồ Chí Minh, lộ trình NZIP trước mắt tập trung vào năm KCN hiện chiếm hơn 70% tổng mức tiêu thụ năng lượng của toàn bộ các KCN trên địa bàn, gồm Khu Công nghệ cao Sài Gòn, Khu chế xuất Tân Thuận, KCN Tân Tạo, KCN Hiệp Phước và KCN Đông Nam.
Đánh giá về xu hướng chuyển đổi của các KCN thành phố, ông David Jackson, Tổng Giám đốc Avison Young Việt Nam cho rằng, TP. Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh tái cấu trúc các KCN hiện hữu theo hướng hiện đại và bền vững. KCN Tân Tạo (quận Bình Tân cũ) được định hướng ứng dụng công nghệ tiên tiến, cải thiện hiệu quả sử dụng đất, đồng thời từng bước chuyển đổi một phần cơ sở sản xuất nhỏ lẻ thành không gian cây xanh, thương mại – dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Tương tự, KCN Tân Bình cũng đang được điều chỉnh theo mô hình công nghệ cao, giảm dần sản xuất nhỏ lẻ, ưu tiên các dịch vụ phục vụ khu dân cư.
Từ thực tiễn triển khai chuyển đổi xanh và xây dựng mô hình KCN sinh thái tại KCN Hiệp Phước, đại diện HEPZA cho rằng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến tái sử dụng chất thải, đồng thời tăng cường hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong đổi mới công nghệ và phát triển nguồn nhân lực xanh. Đây là những yếu tố then chốt để quá trình chuyển đổi xanh không chỉ dừng lại ở định hướng, mà trở thành hành động cụ thể, hiệu quả.
Ở góc độ hợp tác quốc tế, bà Sarah Hooper, Tổng Lãnh sự Australia tại TP. Hồ Chí Minh, cho biết việc hướng tới Net Zero không thể thực hiện đơn lẻ. Theo bà Hooper, việc xây dựng các NZIP là yếu tố quan trọng để thu hút các nhà đầu tư mới, góp phần đưa TP. Hồ Chí Minh trở thành trung tâm dẫn dắt kinh tế vùng.
TP. Hồ Chí Minh cũng có nhiều cơ hội để thử nghiệm mô hình NZIP thông qua các “giải pháp nhanh”, như mở rộng sử dụng năng lượng tái tạo và điện khí hóa trong các ngành phát thải lớn như thép, dệt may và nhựa. Từ đó, bà Trang Nguyễn, Giám đốc Chương trình và Hợp tác quốc tế của Climateworks Centre, đề xuất thành lập một nhóm điều phối chuyên trách ở cấp thành phố nhằm thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp, kết hợp các giải pháp năng lượng với đào tạo kỹ năng xanh, hỗ trợ xuất khẩu và thu hút dòng vốn đầu tư xanh.
Minh Lâm
