Giữa một thời đại mà “ai cũng có thể nổi tiếng trong 30 giây”, ai cũng làm “sáng tạo nội dung”, thì có lẽ những thông tin dưới đây của tôi chắc chắn bạn cũng sẽ tìm thấy bằng cách nào đó trên Internet. Tuy nhiên, cha ông ta từng nói “trăm nghe không bằng một thấy” vẫn là trải nghiệm khó quên và xứng đáng. Nhất là khi ta phải bay cả chục ngàn cây số để đến với nơi gần như tận cùng trái đất này, New Zealand.
Wellington, thành phố của gió lộng và sóng ru, của sôi động và bình yên, nghiêm túc và sáng tạo… là những cặp từ gần như tương phản mà những người trẻ chúng tôi nhắc đến nơi này. Sau khi thăm ngôi nhà gỗ lớn nhất Nam bán cầu này về thì chúng tôi có thêm 2 cặp từ tương phản mà song hành cùng nhau nữa, đó là “cũ mà kỹ, kỳ mà thú”.
Giống hướng dẫn du lịch rồi. Tuy nhiên tôi vẫn không quên mục tiêu cần kể câu chuyện chủ yếu làm mình tò mò khi tham quan nơi này: Ngôi nhà gỗ lớn nhất gì gì đó, sao có thể như vậy khi nhìn từ ngoài thấy nó cũng như mọi dinh thự cổ điển bên châu Âu nhỉ?
Vâng, nó thực sự từng vậy, có địa chỉ trên Lambton Quay sầm uất ở Wellington, và trong nhiều năm từng là “phòng máy chủ” đặt trụ sở điều hành chính quyền. Tuy nhiên có lẽ vì nhiều lý do liên quan đến sự an toàn, tính ổn định cho nơi làm việc công quyền, giảm thiểu sự tò mò xét nét vì bất kỳ lý do gì, tòa nhà chính phủ cũ này đã ẩn mình trước cái nhìn của mọi người ngang qua. Nó khiêm nhường đến mức sau này khi chuyển giao cho Đại học Victoria, nhiều sinh viên và giảng viên chúng tôi vẫn bất ngờ khi tham quan bên trong và biết rằng mình đang được tiếp nối sử dụng một di sản quan trọng như vậy.
Ít ai hình dung đằng sau mặt tiền kiểu dinh thự La Mã bốn tầng ấy là một “mê cung” các văn phòng từng đặt toàn bộ cơ quan dân sự có trụ sở tại Wellington, cũng như nội các New Zealand, và Tòa án Đất đai bản địa nữa. Ngoại trừ những ai thích săm soi lịch sử chính trị, khá ít người ở Wellington từng bước vào phòng Nội các ở tầng một, nơi tiến hành công việc điều hành của nhà nước một thời.
Sơ qua vậy, còn sau khi đẩy cánh cửa gỗ chính (có vẻ hơi nhỏ so với tầm vóc cả một tòa nhà chính phủ) thì ấn tượng đầu tiên sẽ là… khối lượng gỗ cấu thành nên ngôi nhà được hiển lộ ra trước mắt bạn. Chính xác là 2.650 mét khối gỗ đã được dùng, bao gồm cả sàn lẫn trần nhà, tường và các lớp bọc chống chọi thời tiết, gỗ trang trí hoàn thiện và gỗ làm hai cầu thang lớn. Tất cả là gỗ cứng Tasmania và gỗ Kauri được sử dụng cho khung kết cấu và hoàn thiện tòa nhà. Bạn sẽ kiểu tròn xoe mắt “Wao, sao hồi xưa người ta làm gỗ nhiều thế này”. Dĩ nhiên rồi, bạn chắc cũng đồng quan điểm với gen Z hiện nay, phản đối việc sử dụng gỗ tự nhiên, tàn phá môi trường nếu làm nhà gỗ thế này. Ngạc nhiên và phản ứng tiếp theo của bạn có thể là “Công trình kiến trúc này chứa nhiều chuyện với những cái tên in đậm từng gian phòng, các vụ xử án và biểu tình, tranh đấu và ra luật lệ…”. Thì đúng vậy, toà nhà chính phủ chứ đâu phải quán cà phê ôm mèo dễ thương đâu. Nhà bao việc, và việc bao nhiêu bạn sẽ thấy hết qua dòng chảy lịch sử. Đâu cũng thế, miễn là nhìn về lịch sử sao cho đủ khách quan, tiến bộ và tôn trọng.
Vậy đó, nhà chính phủ cũ này đủ chuyện cho bạn xem. Kiến trúc sư bản xứ đầu tiên của Aotearoa New Zealand(*), William Clayton, đã thiết kế tòa nhà theo phong cách cung điện bằng đá để truyền tải những phẩm chất về sức mạnh và sự ổn định, nhưng chính phủ thời đó đã chọn gỗ để… tiết kiệm tiền. Chắc gỗ khi đó nhiều quá và khai thác hợp lý vẫn hơn là phải chở đá quý từ nơi khác đến. Khi được hoàn thành vào năm 1876 – năm mà chính quyền cấp tỉnh bị bãi bỏ và chính quyền trung ương được thành lập – đây là tòa nhà gỗ lớn thứ hai thế giới sau khu phức hợp chùa Phật giáo Tōdai-ji ở Nara, Nhật Bản, và nếu tính ở Nam bán cầu thì nó là lớn nhất. Sau hai lần mở rộng tiếp theo, tòa nhà lên tới tổng cộng 143 phòng, mặc dù chính phủ đã tiến hành nhiều đợt thay đổi, sắp xếp phòng ban, dịch chuyển sang địa điểm khác. Đến năm 1990, phòng dịch vụ công cuối cùng đã chuyển đi, tòa nhà để trống cho đến năm 1994, Bộ Bảo tồn New Zealand bắt đầu thực hiện một cuộc trùng tu mang tính bước ngoặt kéo dài hai năm trị giá 25 triệu đô la. Sau đó Khoa Luật của Đại học Victoria chuyển đến sử dụng song song trong khuôn viên, khu trưng bày ở tầng trệt và phòng nội các vẫn mở cửa cho công chúng. Cách sử dụng theo dạng bảo tồn phát triển này đem lại sức sống và tiếp nối các câu chuyện, mà vẫn giữ được đúng những gì cần giữ.
Đi vào trong, khám phá nhiều thứ hấp dẫn và thậm chí… kỳ quặc của nơi này bằng cách tham gia chuyến tham quan có hướng dẫn viên, bạn sẽ có được cái nhìn mang tính hậu trường về quá trình xây dựng và những thay đổi của tòa nhà theo thời gian, bao gồm cả công việc tăng cường khả năng kháng lại động đất được thực hiện từ những năm 1980 và 1990 của thế kỷ 20. Đừng bỏ qua các phòng trưng bày và phiên dịch ở tầng trệt, phòng Nội các với bàn họp 12 người và tầm nhìn mở ra ngoài, cũng như hai cầu thang gỗ trải thảm ấn tượng. Ngoài ra, hãy dành chút thời gian để khám phá khu đất bao bọc chung quanh, bao gồm các loài thực vật bản địa quý hiếm, cũng như hai cây kauri(**) khá lớn được trồng ở hai bên lối vào từ những năm 1950 như một sự tôn vinh cho vật liệu đặc trưng của tòa nhà.
Tôi cũng không quên nhắc bạn rằng, cứ tiếp tục lang thang qua con đường đến khu phức hợp quốc hội gần đó, và lên đồi đến Old St Paul’s, hoặc đi xuống bờ sông và ghé thăm Bảo tàng Thành phố, rồi ra bờ biển, nơi chia sẻ những câu chuyện hấp dẫn về vùng đất Wellington, tất cả đều nằm trong những khuôn viên xinh đẹp và không ngăn cách. Việc giảm thiểu các giới hạn và rộng mở tương tác với mọi người có lẽ nằm trong tổng thể quá trình hình thành và tạo dựng nên vùng đất này, một trong những “nơi đáng sống” nhất mà chắc chắn khi có dịp, tôi sẽ lại được kể tiếp nhiều chuyện cho bạn nghe.
KTS Tuấn Hà June Nguyên
